بررسی انواع استرس در کودک (8 نوع استرس کودک)

انواع استرس در کودکان مانند انواع استرس در بزرگسالان به بخش های مختلف تقسیم می شود و بر اساس شرایط مختلف، اشکال متفاوتی از خود نشان می دهد. در جلسات مشاوره روانشناسی کودک در ویکی روان، مشاورین به بررسی انواع استرس کودکان و ارائه راهکارهای اختصاصی بمنظور غلبه بر آنها می پردازند. در این مطلب سایت مشاوره تلفنی روانشناسی ویکی روان، قصد بررسی دقیق انواع استرس کودکان و بچه ها از دید روانشناسی را داریم.

انواع استرس کودکان چیست؟

با بخش مقاله های روانشناسی در ویکی روان همراه باشید.

همانطور که در مقاله تعریف استرس کودک چیست در ویکی روان گفتیم، استرس بخش عادی و اساسی زندگی ما و حتی یک کودک است. با این حال، تأثیرات استرس بر رشد کودک را نباید دست کم گرفت. پس باید از علت و تاثیرات آن بر کودکان بیشتر بدانید.

۲ نوع اصلی استرس بر انسان ها تأثیر می گذارد.

۱- استرس های فیزیولوژیکی نیروهای فیزیکی هستند که به اندازه کافی قوی هستند تا محدودیت های جسمانی افراد را به چالش بکشند.

۲- استرس های روانی در بچه ها فشارهای روانی اجتماعی هستند که بر اساس انتظارات، باورها یا مفروضات ناشی از تجربیات قبلی فرد بوده و ناشی از تفسیر ذهنی فرد است.

استرس فیزیولوژیکی ناشی از تغییرات در دنیای خارج است، در حالی که استرس روانی ریشه در مغز دارد و تجربیات قبلی بر شکل گیری پاسخ استرس روانی تاثیر می گذارند.

هنگامی که کودک با واکنش استرس فعال می شود، درک کودک از کنترل بر عامل استرس زا، بر اساس تجربیات قبلی، شدت، مدت زمان و اثرات طولانی مدت استرس تعیین می شود.

این بدان معناست که با توجه به یک عامل استرس زا، هر کودک به دلیل تجربیات زندگی منحصر به فرد خود در گذشته، استرس را متفاوت درک می کند و همین امر باعث می شود انواع استرس کودکان از هم متفاوت باشد!

بررسی انواع استرس در کودکان

همانطور که پیش تر در مقاله تعریف استرس چیست در سایت ویکی روان گفتیم، شورای علمی ملی در زمینه توسعه کودک (The National Scientific Council) 3 نوع استرس روانی را شناسایی کرده‌ است:

۱- استرس مثبت در بچه ها

تجربیات نامطلوب که کوتاه مدت هستند، استرس مثبتی ایجاد می کنند به نام استرس مفید (در مقابل پریشانی). استرس مثبت در زندگی روزمره طبیعی است. کودکان خردسال ممکن است هنگام ملاقات با خویشاوند جدید، حضور در مهد کودک جدید یا گرفتن اسباب بازی از دیگران این را تجربه کنند که به آن بهترین نوع استرس های کودکان گفته می شود.

کودکان می توانند مهارت های مقابله ای را برای مدیریت و غلبه بر استرس مثبت با حمایت بزرگسالان دلسوز بیاموزند. توانایی یک کودک خردسال برای کنار آمدن با این نوع استرس برای رشد سالم او بسیار مهم است.

۲- استرس قابل تحمل از بدترین انواع استرس در کودکان

استرس قابل تحمل به تجربیات نامطلوبی اطلاق می شود که هنوز نسبتا کوتاه مدت بوده اما شدیدتر هستند. به عنوان مثال می توان به مرگ یکی از عزیزان، بلایای طبیعی، تصادف وحشتناک و اختلالات مهم مانند نقل مکان به شهر جدید یا جدایی والدین آنها اشاره کرد.

اگر کودک از حمایت یک بزرگسال مراقبت کننده برخوردار باشد، می توان این نوع استرس را تحمل کرد. استرس قابل تحمل یکی از انواع استرس در بچه ها است که می تواند رشد کودک را بهبود بخشد. با این حال، این تنها با حمایت کافی بزرگسالان امکان پذیر است.

اگر کودک حمایت کافی دریافت نکند، حتی استرس قابل تحمل می تواند سمی شده و باعث مشکلات طولانی مدت سلامتی شود که در ادامه مورد بحث قرار می گیرد.

۳- استرس سمی

انواع استرس کودکان می تواند با جاهای خطرناک تر هم کشیده شود. تجربیات نامطلوب دوران کودکی که هفته ها، ماه ها یا حتی سالها ادامه دارد، استرس سمی ایجاد می کند.

به عنوان مثال می توان به بدرفتاری با کودکان مانند سوء استفاده جسمی یا عاطفی و غفلت مزمن جسمی یا عاطفی اشاره کرد. کودکان نمی توانند به تنهایی این نوع استرس را مدیریت کنند (دقیقا مانند استرس کرونایی). هنگامی که واکنش استرس سمی کودک برای مدت طولانی فعال شود، منجر به تغییرات دائمی در مغز در حال رشد می‌ شود.

یک بزرگسال دلسوز می تواند از کودک در برابر این نوع از انواع استرس در کودکان محافظت کرده و سیستم واکنش استرس بدن را به حالت عادی بازگرداند.

4- استرس مزمن در کودک

این نوع استرس کودک به مدت طولانی‌ تری ادامه دارد و ممکن است ناشی از شرایط دشوار مانند مشکلات خانوادگی، فقر، یا طلاق والدین باشد. این نوع استرس کودک می‌ تواند تاثیرات منفی عمیقی بر رشد و توسعه اجتماعی، عاطفی و جسمی کودکان بگذارد.

در جلسات مشاوره آنلاین کودک در ویکی روان متخصصین تاکید زیادی بر شناخت و درمان سریع این نوع استرس کودک دارند، چون می تواند زمینه ساز بیماری های روانی دیگر در آنها شود.

5- استرس ناشی از جدایی

استرس ناشی از جدایی یکی از شایع‌ ترین انواع استرس در دوران کودکی است که معمولاً در سنین پیش‌ دبستانی و اوایل دبستان بروز پیدا می‌ کند.

در این حالت، کودک هنگام جدا شدن از والدین یا مراقب اصلی خود، احساس ناامنی و نگرانی شدیدی را تجربه می‌کند.

این واکنش تا حدی طبیعی است، اما زمانی که شدت و تداوم آن از حد معمول فراتر رود، می‌تواند عملکرد روزمره کودک را مختل کند و نیازمند مداخله روانشناختی باشد.

کودکانی که دچار این نوع استرس هستند، معمولاً نشانه‌های زیر را بروز می‌دهند:

• گریه یا بی‌ قراری شدید هنگام رفتن به مهد یا مدرسه.
• شکایت‌ های جسمانی مثل دل‌ درد یا سردرد درست پیش از جدا شدن از والدین.
• چسبیدن افراطی به والدین در خانه و ناتوانی در خوابیدن به تنهایی.
• نگرانی مداوم از اینکه برای والدین حادثه‌ ای رخ دهد یا دیگر بازنگردند.

نتایج به دست آمده از جلسات مشاوره تلفنی کودک در ویکی روان نشان می دهد، در صورت بی توجهی به این استرس کودک، ممکن است به مشکلاتی مثل افت عملکرد تحصیلی، کاهش اعتماد به نفس و حتی بروز اختلالات اضطرابی در سال‌ های بعد منجر شود. نکته مهم این است که والدین نباید این واکنش را صرفاً به «لجبازی» یا «بچه‌ گانه بودن» نسبت دهند، بلکه باید آن را یک نیاز واقعی کودک به احساس امنیت بدانند.

راهکارهای علمی برای مدیریت این نوع استرس در کودکان

آماده‌ سازی تدریجی داشته باشید

کودک را مرحله به مرحله با شرایط جدایی آشنا کنید، مثلاً ابتدا برای چند دقیقه او را نزد فرد مطمئن بگذارید و به‌ تدریج زمان را افزایش دهید.

ایجاد روتین خداحافظی

یک الگوی کوتاه و ثابت (مثل بوسیدن یا گفتن یک جمله دلگرم‌کننده) می‌ تواند به کودک کمک کند جدایی را راحت‌ تر بپذیرد.

تقویت احساس امنیت

به کودک اطمینان دهید که حتماً بازمی‌گردید و قول خود را همیشه عملی کنید.

همکاری با معلم یا مراقب

اطلاع‌ رسانی به موقع به مربیان مهد یا مدرسه درباره شرایط کودک باعث می‌ شود آن‌ ها حمایت بیشتری در ساعات اولیه جدایی ارائه دهند.

استرس ناشی از جدایی در بچه ها اگر در سنین پایین به‌ طور علمی مدیریت شود، اغلب برطرف می‌ گردد و حتی می‌ تواند به رشد استقلال کودک کمک کند. اما در صورت مزمن شدن یا شدت زیاد، مشاور کودک و نوجوان ضروری است.

6- استرس استفاده از فناوری و رسانه ها

رشد سریع فناوری و دسترسی گسترده به اینترنت و شبکه های اجتماعی باعث شده کودکان و نوجوانان امروزی بیش از هر نسل دیگری با فشارهای روانی ناشی از فضای مجازی روبه رو شوند.

استرس ناشی از فناوری زمانی شکل می گیرد که کودک در معرض مقایسه مداوم با دیگران، محتوای نامناسب یا فشار برای حضور فعال در شبکه های اجتماعی قرار می گیرد.

این نوع استرس در کودک به دلیل اثر مستقیم بر عزت نفس و رشد اجتماعی کودک، اهمیت ویژه ای دارد. البته اعتیاد به اینترنت هم می تواند دیگر دلیل انواع استرس کودکان باشد.

کودکانی که تحت تاثیر این نوع استرس هستند ممکن است رفتارهای زیر را نشان دهند:

• مقایسه مداوم با همسالان در زمینه ظاهر، موفقیت یا امکانات.
• وابستگی شدید به تلفن همراه یا بازی های آنلاین و بروز نشانه های اعتیاد رفتاری.
• احساس طرد اجتماعی در صورت دریافت نکردن لایک یا توجه کافی.
• اضطراب و بی خوابی به دلیل مصرف بیش از حد رسانه ها، به خصوص در ساعات پایانی شب.
• کاهش تمرکز در تحصیل و روابط خانوادگی به دلیل درگیری ذهنی با محتوای مجازی.

راهکارهای علمی برای مدیریت این نوع استرس

تعیین محدودیت زمانی مشخص

والدین باید استفاده از ابزارهای دیجیتال را در ساعات مشخصی از روز محدود کنند تا کودک فرصت کافی برای خواب، بازی های واقعی و تعامل خانوادگی داشته باشد.

آموزش سواد رسانه ای

آموزش به کودک برای تشخیص واقعیت از اغراق در فضای مجازی باعث می شود کمتر تحت تاثیر مقایسه های ناسالم قرار بگیرد.

الگوسازی والدین

وقتی والدین خودشان استفاده متعادل از تلفن همراه و اینترنت را نشان دهند، کودک نیز راحت تر این الگو را می پذیرد.

جایگزینی فعالیت های سالم

ورزش، بازی های گروهی و هنر می توانند فشار ناشی از رسانه ها را کاهش دهند و به تخلیه سالم انرژی کمک کنند.

7- استرس ناشی از سوگ و فقدان

از دست دادن یکی از عزیزان، چه والدین، چه یکی از بستگان نزدیک و حتی حیوان خانگی، یکی از تجربه های سنگین عاطفی برای کودک است که در جلسات مشاوره درمان سوگ مورد بررسی و درمان قرار می گیرد.

کودکان برخلاف بزرگسالان، توانایی کامل درک مفهوم مرگ یا جدایی دائمی را ندارند. همین ناتوانی شناختی باعث می شود که سوگ در آن ها به شکل خاصی بروز کند و اگر به درستی مدیریت نشود، آثار طولانی مدت بر سلامت روانی و هیجانی کودک برجای بگذارد.

کودکانی که با فقدان مواجه می شوند ممکن است رفتارهای متفاوتی نشان دهند، از جمله:

• سکوت و انزوا، کودک ممکن است گوشه گیر شود و کمتر با دیگران ارتباط برقرار کند.
• واکنش های جسمانی، دل درد، سردرد یا مشکلات خواب بدون علت پزشکی مشخص.
• احساس گناه، برخی کودکان فکر می کنند کاری کرده اند که باعث مرگ یا جدایی شده است.
• افت تحصیلی و کاهش تمرکز، درگیری ذهنی با فقدان، یادگیری و عملکرد مدرسه را مختل می کند.
• بروز پرخاشگری یا لجبازی، واکنشی برای تخلیه فشارهای روانی و ناتوانی در بیان غم.

اگر این نوع استرس کودک را در فرزند خود مشاهده می کنید، مشاوره افسردگی کودک می تواند انتخاب هوشمندانه ای برای رهایی از این حالات باشد.

8- استرس اجتماعی در بچه ها

متاسفانه استرس اجتماعی یکی از رایج ترین و در عین حال پنهان ترین مشکلاتی است که در بسیاری از کودکان دیده می شود. این نوع استرس در کودکان زمانی رخ می دهد که کودک هنگام تعامل با دیگران، صحبت در جمع یا قرار گرفتن در موقعیت های جدید دچار ترس و نگرانی شدید می شود.

اگرچه داشتن کمی خجالت در کودکان طبیعی است، اما وقتی این اضطراب باعث اختلال در تحصیل، روابط دوستانه یا فعالیت های روزمره شود، نیازمند توجه ویژه والدین و متخصصان است.

کودکانی که دچار استرس اجتماعی هستند معمولا علائم مشخصی بروز می دهند، از جمله:

• ترس از صحبت کردن در کلاس یا جمع خانوادگی؛ حتی وقتی پاسخ را بلد باشند.
• اجتناب از بازی های گروهی یا فعالیت های مدرسه به دلیل نگرانی از قضاوت دیگران.
• علائم جسمانی مثل لرزش صدا، عرق کردن یا تپش قلب هنگام مواجهه با جمع.
• چسبیدن به والدین در محیط های اجتماعی و تلاش برای پنهان شدن پشت آنها.
• کاهش اعتماد به نفس بچه و باور به اینکه همیشه مورد قضاوت منفی قرار می گیرند.

تاثیرات مخرب انواع استرس و اضطراب کودک بر رشد او

استرس بخشی طبیعی و اجتناب ناپذیر از زندگی است. جالب است بدانید، افراد حتی قبل از تولد دچار استرس می شوند. کمی استرس برای بقا ضروری است. این امر به کودکان کمک می کند تا مهارت های لازم برای مقابله با شرایط جدید و بالقوه خطرناک در طول زندگی ایجاد کنند.

رویدادهای استرس زا سیستم های هشدار بدن را فعال می کند. واکنش جنگ یا گریز باعث ایجاد تغییرات فیزیولوژیکی مانند افزایش تنفس، ضربان قلب، فشار خون، مصرف زیاد اکسیژن و ترشح هورمون استرس آور می شود. حتی در مقاله اثرات استرس بر پوست بدن هم گفتیم که استرس میتواند بر سلامت ما تاثیرات مخربی داشته باشد.

پاسخ استرس به عوامل استرس زای مثبت و قابل تحمل گذرا است. هنگامی که عامل استرس زا از بین می رود، بدن به حالت اولیه خود باز می گردد. در حالی که نوع مثبت و قابل تحمل استرس می تواند به رشد کودک کمک کند، استرس سمی می تواند به قسمت های مختلف معماری و مدارهای مغز آسیب برساند.

پیشنهاد ویکی روان در مواجه با انواع استرس در کودک

همانطور که مشاهده کردید، انواع استرس و انواع اضطراب در کودکان می تواند برای آنها مخرب بوده، حتی آینده بچه ها را دستخوش تغییرات ناخوشایند کند.

اگر به عنوان مربی یا والد احساس می کنید کودکان شما دارای استرس هایی هستند که بر روان آنها تاثیر گذاشته و فشار روانی زیادی را متحمل می شوند، بهترین کار مشورت با یک متخصص روانشناس کودک و نوجوان است.

مشاور کودکموضوع را به طور اختصاصی بررسی کرده و راهکارهای کاربردی برای بهبود وضعیت بچه ها و رهایی از انواع استرس در کودکان ارائه می دهد.