طرحواره وابستگی چیست؟ (علائم+درمان طرحواره درماندگی)
چطور با افراد مبتلا به طرحواره وابستگی رفتار کنیم؟
طرحواره وابستگی یعنی فرد در عمق ذهن خود باور دارد که برای انجام کارهای مهم زندگی، تصمیم گیری، حل مشکلات یا حتی مدیریت احساساتش به دیگران نیاز دارد چون به تنهایی از پس آنها برنمی آید. در جلسات مشاوره با طرحواره درمانی در ویکی روان افراد زیادی با نشانه های طرحواره وابستگی می بینیم که به سختی قبول می کنند به این طرحواره مبتلا هستند. با این حال راهکارهای ارائه شده توسط مشاور روانشناس می تواند به مرور مسیر درمان طرحواره وابستگی را برای آنها ترسیم کند.
فهرست موضوعات بررسی شده
- تعریف طرحواره وابستگی به زبان ساده
- فرد مبتلا به طرحواره وابستگی چه احساسی نسبت به خود دارد؟
- علائم طرحواره وابستگی چیست؟
- طرحواره وابستگی چطور شکل می گیرد؟
- طرحواره وابستگی در روابط عاطفی چگونه دیده می شود؟
- آیا طرحواره وابستگی می تواند ازدواج را تهدید کند؟
- طرحواره وابستگی در محیط کار و تحصیل
- فرق طرحواره وابستگی با وابستگی عاطفی چیست؟
- تفاوت طرحواره وابستگی با اختلال شخصیت وابسته
- فرق طرحواره وابستگی با طرحواره رهاشدگی
- طرحواره وابستگی اگر درمان نشود چه پیامدهایی دارد؟
- چطور بفهمیم طرحواره وابستگی داریم یا نه؟
- بهترین راه های درمان طرحواره وابستگی
- چطور با فرد مبتلا به طرحواره وابستگی رفتار کنیم؟
- چه رفتارهایی طرحواره وابستگی را شدیدتر می کند؟
- ویکی روان چه پیشنهادی برای شما دارد؟
تعریف طرحواره وابستگی به زبان ساده
با سایت سلامت روان ویکی روان همراه باشید.
همانطور که بالا گفتیم، منظور از طرحواره وابستگی یعنی فرد در عمق ذهن خود باور دارد برای اداره زندگی، تصمیم گرفتن، حل مسئله یا روبه رو شدن با شرایط جدید به اندازه کافی توانا نیست.
چنین فردی حتی وقتی مهارت و تجربه دارد، باز هم درونش صدایی می گوید: «تنهایی از پسش برنمی آیی». همین باور باعث می شود بیش از حد به نظر، حمایت و حضور دیگران تکیه کند.
چرا به آن طرحواره بی کفایتی هم می گویند؟
در طرحواره وابستگی و بی کفایتی، فرد فقط به دیگران علاقه مند یا نیازمند حمایت نیست، بلکه خودش را ناتوان تر از واقعیت می بیند.
او توانایی هایش را کم ارزش می کند، مسئولیت های ساده را سنگین می بیند و برای تصمیم های معمولی هم به تایید دیگران پناه می برد. ریشه اصلی طرحواره بی کفایتی، تصویر ضعیف فرد از توانمندی های خودش است که متاسفانه در تماس زمینه های زندگی برای او مشکل ایجاد می کنند.
چرا به این الگو «تله وابستگی» گفته می شود؟
در علم روانشناسی به آن تله وابستگی می گویند چون فرد برای کاهش اضطراب خود از دیگران کمک می گیرد، اما همین کمک گرفتن مداوم باور ناتوانی را محکم تر می کند.
او در ظاهر آرام می شود، ولی در بلند مدت استقلالش ضعیف تر می شود و به فردی وابسته به دیگران تبدیل خواهد شد. مثل کسی که هر بار به جای راه رفتن، دستش را می گیرند و کم کم باور می کند پاهای خودش توان حرکت ندارند.
طرحواره درمانی چه نظری درباره طرحواره وابستگی دارد؟
در رویکرد طرحواره درمانی، وابستگی به هر شکل یک الگوی ریشه دار ذهنی، هیجانی و رفتاری است که از تجربه های اولیه زندگی شکل می گیرد.
کودک وقتی زیاد کنترل شده، بیش از حد حمایت شده یا بابت اشتباه تحقیر شده باشد، یاد می گیرد جهان خطرناک است و خودش کافی نیست. درمان روی تغییر همین باورهای عمیق و ساختن حس توانمندی واقعی تمرکز دارد.
فرد مبتلا به طرحواره وابستگی چه احساسی نسبت به خود دارد؟
فرد دارای طرحواره وابستگی خودش را ناتوان تر از چیزی می بیند که واقعا هست و این یک باور ذهنی اشتباه است!
در ذهن او یک صدای آشنا تکرار می کند:
- من به تنهایی نمی توانم
- حتما اشتباه می کنم
- باید کسی باشد که راه درست را نشانم بدهد.
به همین دلیل حتی وقتی توانایی انجام کاری را دارد، باز هم احساس تردید، درماندگی و نیاز به تایید دیگران در او فعال می شود.
فرد مبتلا به طرحواره بی کفایتی ممکن است در ظاهر آرام و همراه به نظر برسد، اما درونش معمولا پر از نگرانی است.
نگران تصمیم های اشتباه، قضاوت دیگران، تنها ماندن یا از دست دادن کسی که به او تکیه کرده است. همین باورهای اشتباه به مرور نشانه های عزت نفس پایین را در او نمایان م کنند و باعث می شود احساس کند بدون حمایت یک فرد قوی تر، زندگی برایش سخت یا حتی غیرقابل مدیریت است.
در ادامه به دیگر احساسات این افراد نسبت به خودشام می پردازیم:
1- احساس ناتوانی در تصمیم گیری های روزمره
فرد دارای طرحواره وابستگی برای تصمیم های ساده هم فشار زیادی تجربه می کند.
چیزهایی مثل:
- انتخاب و خرید کردن
- تماس گرفتن با دیگران
- شروع یک کار
- یا حتی جواب دادن به یک پیام
برای او تبدیل به موضوعی بزرگ می شود. مشکل اصلی نداشتن قدرت تصمیم گیری نیست، بلکه اعتماد نداشتن به تصمیم خودش است.
2- ترس از اشتباه کردن و شکست خوردن در آنها دیده می شود
متاسفانه در ذهن این فرد، اشتباه فقط یک تجربه طبیعی نیست، بلکه نشانه بی عرضگی و ناتوانی تعبیر می شود.
به همین دلیل قبل از شروع کار، آن قدر به پیامدهای منفی فکر می کند که انرژی اقدام را از دست می دهد. ترس از شکست، او را به سمت وابستگی بیشتر به دیگران می برد.
3- نیاز مداوم به تایید، راهنمایی و حمایت شدن توسط دیگران
این افراد برای آرام شدن، مدام نظر اطرافیان را می پرسند. تایید دیگران برایشان مثل مسکن عمل می کند، اما اثرش کوتاه است. بعد از چند ساعت یا چند روز، دوباره شک برمی گردد و فرد نیاز دارد از فرد دیگری هم تایید بگیرد.
4- آنها باورهای درونی مخرب دارند
یکی از رایج ترین آنها این است که: «من به تنهایی از پس زندگی برنمی آیم».
هسته اصلی طرحواره وابستگی همین باور است. فرد خود را در برابر زندگی کوچک، بی دفاع و ناتوان می بیند. حتی موفقیت های قبلی هم این باور را از بین نمی برد، چون ذهن وابسته موفقیت را به شانس، کمک دیگران یا ساده بودن شرایط نسبت می دهد.
علائم طرحواره وابستگی چیست؟
تجربیات به دست آمده از جلسات مشاوره روانشناسی آنلاین در ویکی روان می گوید که نشانه های طرحواره وابستگی معمولا در سبک فکر کردن و رابطه برقرار کردن فرد دیده می شود، نه فقط در رفتارهای آشکار و همیشگی آنها!
کسی که به طرحواره بی کفایتی مبتلاست، اغلب احساس می کند برای تصمیم گیری، شروع کارهای تازه یا مدیریت شرایط سخت باید یک نفر کنارش باشد.
حتی اگر از نظر دیگران توانمند باشد، خودش را به اندازه کافی مطمئن و مستقل نمی بیند و همین نگاه باعث می شود زیاد دنبال تایید، راهنمایی یا همراهی دیگران بگردد.
در روابط عاطفی، خانوادگی یا کاری هم این الگو خودش را نشان می دهد. فرد ممکن است از تنها ماندن بترسد، برای حفظ رابطه بیش از حد کوتاه بیاید، مسئولیت انتخاب هایش را به دیگران بسپارد یا وقتی حمایت بیرونی کم می شود، دچار انواع استرس ها و تشویش های ذهنی شود.
گاهی حتی یک تصمیم ساده برایش سنگین می شود، چون در ذهنش اشتباه کردن مساوی با شکست یا رها شدن است.
از دید علمی برای تشخیص طرحواره وابستگی، نشانه های آن به دسته بندی های متنوعی تقسیم می شوند:
- نشانه های فکری
- نشانه های رفتاری
- نشانه های عاطفی
- نشانه های آن در روابط عاطفی فرد مبتلا
- نشانه ها در محیط کار
در ادامه به بررسی تک تک آنها می پردازیم.
1- نشانه های فکری طرحواره وابستگی
در سطح فکری و ذهنی، طرحواره وابستگی با شک به خود، بزرگ کردن خطرها و کوچک دیدن توانایی های خود شناخته می شود.
ذهن فرد بیشتر دنبال این است که چه چیزی خراب می شود، چه کسی ناراحت می شود و اگر تنها بماند چه اتفاق بدی رخ می دهد. این افکار، استقلال را سخت و اضطراب را شدید می کنند.
مدام به توانایی های خود شک و تردید دارد!
| مثال هایی از نشانه های فکری طرحواره وابستگی | شکل بروز در زندگی روزمره |
|---|---|
| تردید زیاد | فرد چند بار تصمیم خود را عوض می کند. |
| مقایسه با دیگران | توانایی دیگران را واقعی تر از توانایی خود می بیند. |
| نیاز به تایید | قبل از اقدام، از چند نفر نظر می پرسد. |
خطر را در ذهن خود بزرگ می کند
| فکر وابسته او چطور کار می کند | واقعیت سالم تر |
|---|---|
| اگر اشتباه کنم همه چیز خراب می شود. | اشتباه بخشی از یادگیری است. |
| بدون نظر دیگران تصمیم خطرناک است. | مشورت مفید است، اما جای تصمیم شخصی را نمی گیرد. |
| من تحمل پیامدها را ندارم. | تحمل پیامدها با تمرین بیشتر می شود. |
از تنها بودن هراس دارد!
| تصور ذهنی درباره تنهایی | اثر روانی |
|---|---|
| تنها بمانم از هم می پاشم. | افزایش اضطراب جدایی |
| کسی کنارم نباشد شکست می خورم. | فرار از استقلال |
| بدون حمایت دیگران امنیت ندارم. | چسبندگی در رابطه |
متاسفانه ترس از تنهایی یا اختلال خود هراسی در این افراد به وفور دیده می شود.
2- نشانه های رفتاری طرحواره وابستگی چیست؟
در رفتار، طرحواره وابستگی خود را با:
- واگذار کردن تصمیم ها
- فرار از مسئولیت
- و تکیه زیاد به افراد حمایتگر
نشان می دهد. فرد به جای تجربه کردن توانایی های خودش، میدان عمل را به دیگران می دهد. نتیجه این است که فرصت تمرین استقلال از دست می رود.
واگذار کردن تصمیم گیری به دیگران
| رفتارهای رایج در این وضعیت | پیام پنهان به ذهن |
|---|---|
| تو بگو من چه کار کنم؟ | تصمیم من قابل اعتماد نیست. |
| هر چه تو بگویی بهتر است. | دیگران بهتر از من می فهمند. |
| من انتخاب نمی کنم، انتخاب تو انتخاب منه! | مسئولیت برای من خطرناک است. |
از مسئولیت فرار می کند
| نمونه رفتارهای آنها | پیامد |
|---|---|
| قبول نکردن کار جدید (مسئولیت پذیر نیست) | کاهش رشد شخصی |
| عقب انداختن کارهای اداری | وابستگی بیشتر به اطرافیان |
| فرار از مدیریت مالی | ضعف در استقلال بزرگسالی |
وابستگی زیاد به والدین، دوستان و اطرافیان
| فرد حمایتگر او کیست؟ | شکل وابستگی |
|---|---|
| والدین | تصمیم گیری به جای فرزند بزرگسال |
| همسر | تکیه کامل عاطفی، مالی یا فکری |
| دوستان | نیاز دائمی به تایید و همراهی |
3- نشانه های عاطفی طرحواره وابستگی
طرح واره وابستگی باعث می شود که دست و پای شما برای شروع روابط عاطفی بسته شود.
شما به شدت جذب کسی میشوید که تله زندگی وابستگی را در شما تشدید و تشویق کند. همین مساله باعث میشود که نتوانید از شرایط دوران کودکی فاصله بگیرید و عملا با انتخاب افراد خاصی به عنوان شریک زندگی، شرایط دوران کودکی تان را بازآفرینی میکنید.
در سطح عاطفی، فرد هنگام استقلال دچار تشویش ذهنی، احساس ناامنی و ترس از رها شدن می شود. جالب است بدانید که احساسات او به حضور دیگران گره می خورد و آرامش درونی اش به تایید بیرونی وابسته می ماند. همین وضعیت رابطه ها را سنگین می کند.
زمان استقلال دچار اضطراب می شود
| موقعیت های استرس زا برای او | واکنش عاطفی |
|---|---|
| تصمیم گیری به تنهایی | دلشوره و تنش |
| انجام کار بدون همراه و حمایتگرهای همیشگی | ترس و بی قراری |
| شروع مسیر جدید | نگرانی شدید از شکست |
احساس ناامنی در نبود فرد حمایتگر خود
| چه چیز ناامنی ایجاد می کند؟ | تجربه درونی |
|---|---|
| وقتی فردی جواب تلفن او را نمی دهد | احساس بی پناهی |
| فاصله گرفتن همسر از او | ترس از تنها ماندن |
| نبود والدین در اطرافش | ناتوانی در تصمیم گیری |
ترس شدید از رها شدن یا طرد شدن
| نشانه این احساسات در او | توضیح |
|---|---|
| چسبیدن به فرد مقابل در رابطه | فرد فاصله طبیعی را تهدید می بیند. |
| تحمل رفتار ناسالم دیگران | برای از دست ندادن رابطه سکوت می کند. |
| حساسیت زیاد به سرد شدن طرف مقابل | هر تغییر کوچک را نشانه طرد شدن می داند. |
4- نشانه های طرحواره وابستگی در روابط عاطفی
در هر نوع رابطه عاطفی، فرد وابسته دوست داشتن را با تکیه کامل اشتباه می گیرد. او از شریک عاطفی خود انتظار دارد نقش راهنما، نجات دهنده و تصمیم گیرنده را داشته باشد.
این وابستگی در ابتدا صمیمیت به نظر می رسد، اما در ادامه رابطه را فرسوده و نامتعادل می کند. در مقاله اشتباهات خانم ها در رابطه عاطفی در بخش وبلاگ ویکی روان گفتیم که چسبیدن زیاد به مرد می تواند او را از نظر ذهنی خسته کرده و از شما به مرور دور کند.
5- نشانه های طرحواره وابستگی در محیط کار و تحصیل
در کار و تحصیل، طرحواره وابستگی با ترس از ارائه نظر، نیاز زیاد به تایید و عقب نشینی از مسئولیت های جدید دیده می شود.
فرد توانایی دارد، اما برای نشان دادن آن تردید می کند. همین تردید باعث می شود فرصت های رشد شغلی و تحصیلی را از دست بدهد.
طرحواره وابستگی چطور شکل می گیرد؟
شاید برای شما هم سوال باشد که چطور افراد به طرحواره درماندگی مبتلا می شوند؟
مخصصین روانشناس می گوید طرحواره وابستگی معمولا از دوران کودکی شکل می گیرد، جایی که کودک فرصت کافی برای تجربه کردن، تصمیم گرفتن و اشتباه کردن نداشته است. وقتی والدین بیش از حد مراقب، کنترل گر یا نگران باشند، کودک کم کم یاد می گیرد بدون کمک دیگران از پس زندگی بر نمی آید.
اما حالت عکس هم وجود دارد، والدین بی ثبات، ترساننده یا غیرقابل اعتماد بوده اند و کودک برای احساس امنیت، به چسبیدن به دیگران پناه برده است.
در هر دو حالت، پیام اصلی که در ذهن او می ماند این است: «تنها نمی توانم». همین باور در بزرگسالی به شکل ترس از استقلال، نیاز زیاد به تایید و وابستگی در رابطه ها دیده می شود.
1- بررسی رابطه دوران کودکی و طرحواره وابستگی
روانشناسان کودک در ویکی روان می گویند که دوران کودکی نقش اصلی در شکل گیری احساس توانمندی دارد.
وقتی کودک فرصت انتخاب، اشتباه کردن، تجربه کردن و حل مسئله را پیدا نکند، ذهن او استقلال را یاد نمی گیرد. در بزرگسالی همان کودک درونی، هنوز منتظر کسی است که راه را نشانش دهد.
2- حمایت بیش از حد والدین و کاهش استقلال کودک
همانطور که بالاتر هم گفتیم، شیوه رفتار پدر و مادر با بچه ها در شکل گیری طرحواره وابستگی نقش بسیار زیادی دارد.
والدینی که از سر محبت همه کارها را به جای کودک انجام می دهند، ناخواسته پیام ناتوانی به او می دهند. کودک یاد می گیرد دنیا سخت است و من برای عبور از آن به بزرگ ترها نیاز دارم. این حمایت افراطی، اعتماد به نفس عملی کودک را ضعیف می کند.
3- کنترل گری والدین و ترس از تصمیم گیری مستقل
وقتی والدین برای همه چیز تصمیم می گیرند، کودک تمرین انتخاب کردن را از دست می دهد.
او یاد می گیرد تصمیم شخصی خطرناک است و باید از قدرت بیرونی اجازه بگیرد. این الگو در بزرگسالی به شکل ترس از تصمیم مستقل ادامه پیدا می کند.
4- تحقیر، سرزنش و القای بی کفایتی به کودک
استفاده از جمله هایی مثل:
- تو بلد نیستی
- خراب می کنی
- بگذار خودم انجام بدهم
در ذهن کودک اثر عمیق می گذارد. تکرار این پیام ها باعث می شود کودک خودش را ناتوان ببیند. در بزرگسالی هم همان صدای سرزنشگر والدین و اطرافیان، قبل از هر اقدام فعال می شود و او آنها را با خود تکرار می کند.
5- نگرانی زیاد خانواده ها
یادتان باشد نگرانی های بیش از حد خانواده اصلی ترین دلیل ابتلا به طرحواره وابستگی هستند، اما آنها فکر می کنند در حال محبت کردن به فرزندان خود هستند!
در خانواده هایی که همیشه نگران هستند و آنها را به زبان می آورند، کودک جهان را پر از خطر می بیند.
والدین مدام هشدار می دهند، می ترسانند و اجازه تجربه مستقل نمی دهند. نتیجه این است که کودک به جای شجاعت منطقی، ترس از زندگی را یاد می گیرد.
6- تجربه شکست های تکراری و تقویت احساس ناتوانی
شکست وقتی با حمایت، آموزش و بازبینی همراه باشد رشد می آورد، اما وقتی با سرزنش و شرم همراه شود، احساس ناتوانی می سازد.
فردی که بارها شکست را نشانه بی کفایتی دیده، در آینده از تجربه های تازه دوری می کند. این دوری، طرحواره وابستگی را محکم تر می کند.
چرخه پیدایش طرحواره وابستگی در افراد چیست؟
در ادامه قصد داریم مراحل ابتلا به طرحواره درماندگی را بررسی کنیم. الگوی ابتلا در بیشتر افراد همین است.
مرحله اول: احساس ناتوانی و شک به خود
چرخه وابستگی با یک فکر ساده یا تردید شروع می شود: «من نمی توانم».
این فکر در موقعیت های تصمیم گیری یا مسئولیت تازه فعال می شود و فرد را از توانایی های واقعی خود جدا می کند. همین شک، زمینه اضطراب و کمک خواهی افراطی را می سازد.
مرحله دوم: درخواست کمک یا تایید از دیگران
فرد برای کم کردن فشار درونی، سریع به سراغ دیگران که با آنها احساس راحتی دارد می رود.
از آن ها می خواهد تصمیم بگیرند، تاییدش کنند یا مسئولیت را به عهده بگیرند. این کار در لحظه آرامش می دهد، اما فرصت تجربه توانمندی را از فرد می گیرد.
مرحله سوم: کاهش موقت اضطراب و نگرانی
وقتی فرد حمایت می گیرد، اضطرابش پایین می آید و احساس امنیت می کند. این آرامش کوتاه مدت باعث می شود دوباره همین مسیر را انتخاب کند. ذهن یاد می گیرد راه آرام شدن، تکیه بر دیگران است نه اعتماد به خود.
مرحله چهارم: تقویت باور «من نمی توانم»
به این دلیل که فرد مبتلا به طرحواره وابستگی به تنهایی کاری را کامل تجربه نکرده، بعد از پایان موقعیت باز هم احساس توانمندی نمی کند.
نتیجه این می شود که باور «من نمی توانم» قوی تر از قبل برمی گردد. این مرحله همان نقطه ای است که تله وابستگی را پایدار می کند.
طرحواره وابستگی در روابط عاطفی چگونه دیده می شود؟
این طرحواره و مجموعه عادت های وابستگی که فرد مبتلا دارد شاید اول رابطه جذاب باشد، اما به مرور فرد مقابل را از نظر ذهنی خسته کرده و رابطه را به حاشیه می برد. خیلی از خانم های ادعای دختر مستقل و قوی بودن دارند، اما وقتی وارد یک رابطه جدی با مرد رویاهای خود می شوند، نشانه های طرحواره وابستگی و درماندگی از آنها بروز می کند.
اگر این نشانه ها ادامه دار باشند در نهایت به کات کردن رابطه منجر می شوند. متاسفانه در جلسات مشاوره آنلاین برای شکست عاطفی در ویکی روان موارد مشابه زیادی دیده می شوند.
در ادامه به نشانه های طرحواره وابستگی در روابط عاطفی از دید روانشناسی می پردازیم:
1- وابستگی شدید به شریک عاطفی
در این حالت، شریک عاطفی تبدیل به مرکز امنیت روانی فرد می شود. فرد بدون حضور، نظر یا تایید او احساس آشفتگی می کند. رابطه از حالت همراهی خارج می شود و شکل تکیه گاه کامل به خود می گیرد.
2- ترس از جدایی و تمام شدن رابطه
ترس از جدایی در طرحواره وابستگی فقط ترس از نبودن طرف مقابل نیست، بلکه ترس از ناتوانی بعد از نبودن اوست. فرد فکر می کند اگر رابطه تمام شود، زندگی اش از کنترل خارج می شود. همین ترس باعث می شود از نیازها و مرزهای خود چشم پوشی کند.
3- ناتوانی در تصمیم گیری بدون نظر شریک عاطفی
فرد وابسته حتی درباره مسائل شخصی هم منتظر نظر شریک عاطفی می ماند. انتخاب لباس، برنامه روزانه، خرید، کار یا ارتباط با دیگران به تایید طرف مقابل گره می خورد. این وابستگی کم کم مرز فردی را از بین می برد.
4- تحمل رابطه ناسالم به دلیل ترس از استقلال
گاهی فرد می داند رابطه برایش آسیب زا است، اما از خروج از آن می ترسد. دلیل ماندن، عشق سالم نیست، بلکه ترس از تنهایی، مسئولیت و تصمیم گیری مستقل است.
این وضعیت یکی از جدی ترین پیامدهای طرحواره وابستگی در رابطه عاطفی است.
5- جذب افراد کنترل گر یا بیش از حد حمایتگر
فرد وابسته جذب کسانی می شود که زیاد تصمیم می گیرند، کنترل می کنند یا نقش نجات دهنده دارند. این رابطه در ابتدا امن به نظر می رسد، اما بعد از مدتی آزادی فرد را محدود می کند.
وقتی یک نفر همیشه نیازمند تایید و حمایت باشد، رابطه از تعادل خارج می شود. طرف مقابل احساس فشار، خستگی و مسئولیت افراطی می کند. در نتیجه صمیمیت جای خود را به مراقبت اجباری، دلخوری و فاصله عاطفی می دهد.
آیا طرحواره وابستگی می تواند ازدواج را تهدید کند؟
تفاوت زیادی بین وجود طرحواره درماندگی در ازدواج با رابطه عاطفی نیست. فرد مبتلا در هر دوی اینها رفتارهای مشابهی از خود بروز می دهد و رابطه را به نوعی تهدید می کند که مهم ترین آنها عبارتند از:
- وابستگی مالی، عاطفی یا حتی تصمیم گیری به همسر
- از بین رفتن مرزهای فردی در زندگی مشترک
- افزایش فشار روانی بر همسر حمایتگر
- شکل گیری رابطه والد کودک به جای رابطه بالغ بین زن و مرد
- احتمال بروز انواع خیانت ها در همسر به دلیل وابستگی زیاد
طرحواره وابستگی منجر به انتخاب همسر نامناسب می شود؟
فرد وابسته در انتخاب همسر بیشتر دنبال امنیت بیرونی می گردد تا تناسب واقعی. او مسیر شناخت همسر آینده را اشتباه می رود چون معیارهای اشتباهی در ذهن دارد!
او جذب فردی می شود که قوی، مسلط یا همیشه در دسترس به نظر برسد. همین انتخاب می تواند زمینه رابطه کنترل گرانه، نابرابر یا فرساینده را فراهم کند. به همین دلیل در ویکی روان تاکید داریم افراد حتما قبل از تصمیم نهایی باید از مشاوره پیش از ازدواج با روانشناس استفاده کنند تا مبادا تصمیمات اشتباه بگیرند.
طرحواره وابستگی در محیط کار و تحصیل
بله، درست حدس زدید. فردی مبتلا به طرحواره درماندگی حتی در محیط کار هم روابط ناسالم ایجاد می کند که نتیجه آن ایجاد فشار روانی برای خود و همکاران است. اما در ادامه به نمونه هایی از طرحواره وابستگی در محیط کار، مدرسه یا دانشگاه می پردازیم.
اگر این نشانه ها را در خود مشاهده می کنید، خدماتی مثل مشاوره تلفنی با روانشناس می تواند برای ارتباط صوتی با متخصص و اقدام برای درمان طرحواره وابستگی بسیار مناسب باشد.
1- ترس از قبول مسئولیت های جدید کاری
مسئولیت تازه همیشه برای او استرس زا است، حتی وقتی توان انجام آن را دارد. او بیشتر به احتمال شکست فکر می کند تا فرصت رشد. به همین دلیل وظایف تازه را رد می کند یا با تردید زیاد می پذیرد.
2- وابستگی کامل به نظر مدیر، استاد یا همکاران
این افراد برای شروع یا تمام کردن کار، مدام دنبال تایید مقام بالاتر یا افراد باتجربه تر هستند. بازخورد گرفتن مفید است، اما در طرحواره وابستگی تبدیل به نیاز دائمی می شود.
3- تعلل در تصمیم گیری های شغلی
تعلل شغلی در این طرحواره از تنبلی نمی آید، از انواع ترس می آید. فرد می ترسد تصمیمش اشتباه باشد، مورد قضاوت قرار بگیرد یا پیامدها را مدیریت نکند. همین ترس باعث می شود فرصت های مهم کاری را از دست بدهد و خود را بیشتر بی لیافت بداند.
4- کمبود اعتماد به نفس در ارائه نظر شخصی
فرد وابسته حتی وقتی ایده خوبی دارد، آن را پنهان می کند. در جلسه، کلاس یا محیط کار منتظر می ماند دیگران اول صحبت کنند. ذهن او بیشتر درگیر این است که «اگر حرفم اشتباه باشد چه؟» تا اینکه روی ارزش نظر خودش تمرکز کند.
5- تاثیر طرحواره وابستگی بر پیشرفت شغلی
تجربه به ما نشان داده که ابتلا به طرحواره وابستگی رشد شغلی را کند می کند، چون پیشرفت به تصمیم گیری، مسئولیت پذیری و دیده شدن نیاز دارد. فردی که از این سه بخش می ترسد، کمتر وارد مسیرهای بالاتر می شود. توانایی وجود دارد، اما رفتار وابسته مانع دیده شدن آن می شود.
چرا افراد وابسته استعدادهای خود را دست کم می گیرند؟
چون ذهن این افراد بیشتر شکست ها را ثبت می کند و موفقیت ها را جدی نمی گیرد. وقتی کاری خوب پیش می رود، آن را به کمک دیگران یا ساده بودن شرایط نسبت می دهند. این سبک فکر کردن باعث می شود تصویر واقعی از توانمندی های خود نداشته باشند.
فرق طرحواره وابستگی با وابستگی عاطفی چیست؟
قبلا در ویکی روان کامل توضیح دادیم منظور از رابطه عاطفی چیست و چطور این روابط وابستگی عاطفی به وجود می آورند؟ اما باید به بررسی تفاوت های وابستگی عاطفی و طرحواره وابستگی از دید روانشناسی هم بپردازیم:
| موضوع مقایسه این دو | طرحواره وابستگی | وابستگی عاطفی |
|---|---|---|
| تعریف کلی | یک الگوی عمیق ذهنی است که فرد باور دارد بدون کمک دیگران توان مدیریت زندگی را ندارد. | یک وابستگی شدید احساسی به فرد مقابل است که معمولا در رابطه عاطفی دیده می شود. |
| ریشه اصلی | معمولا از کودکی، تربیت کنترلگر، حمایت افراطی یا تجربه ناتوان دیده شدن شکل می گیرد. | ممکن است از ترس طرد شدن، تنهایی، کمبود محبت یا رابطه ناسالم ایجاد شود. |
| محدوده اثر | فقط به رابطه عاطفی محدود نیست و می تواند تصمیم گیری، کار، تحصیل و مدیریت زندگی را درگیر کند. | بیشتر در رابطه عاشقانه یا عاطفی دیده می شود و محور آن حضور یا نبود طرف مقابل است. |
| باور مرکزی | من به تنهایی از پس زندگی بر نمی آیم. (نشانه هایی از تله رها شدگی در او دیده می شود) | بدون این شخص آرامش، امنیت یا ارزش ندارم. |
| رفتار رایج | فرد برای تصمیم های ساده هم به دیگران تکیه می کند و از مسئولیت مستقل می ترسد. | فرد بیش از حد به توجه، پیام، حضور و تایید طرف مقابل وابسته می شود. |
| ترس اصلی | ترس از ناتوانی، اشتباه، شکست و مدیریت نکردن پیامدها. | ترس از تنهایی، طرد شدن، رها شدن یا از دست دادن رابطه. |
| نمونه ساده | فرد بدون نظر خانواده یا همسر نمی تواند برای کار، خرید، مهاجرت یا درمان تصمیم بگیرد. | فرد با دیر جواب دادن پیام طرف مقابل مضطرب می شود و احساس بی ارزشی می کند. |
| نتیجه در زندگی | کاهش استقلال، اعتماد به نفس پایین و وابستگی مزمن به حمایت دیگران. | فرسودگی عاطفی، چسبندگی در رابطه و تحمل رفتارهای ناسالم. |
تفاوت طرحواره وابستگی با اختلال شخصیت وابسته
گفتیم طرحواره وابستگی یک باور عمیق درباره ناتوانی شخصی است. این الگو می تواند در شدت های مختلف وجود داشته باشد و در موقعیت های خاص فعال شود. فرد با استفاده از رویکرد طرحواره درمانی یاد می گیرد این باور را شناسایی و اصلاح کند.
اما اختلال شخصیت وابسته یک تشخیص بالینی است و مجموعه وسیع تری از نشانه ها را در بر می گیرد.
در این اختلال، وابستگی در بیشتر روابط و موقعیت های زندگی پایدار و شدید است. تشخیص آن باید توسط روانشناس یا مشاور روانپزشک انجام شود.
فرق طرحواره وابستگی با طرحواره رهاشدگی
در طرحواره وابستگی، ترس اصلی این است که «من به تنهایی نمی توانم زندگی را اداره کنم». فرد به دیگران نیاز دارد چون خود را ناکافی می بیند. محور اصلی این طرحواره، بی کفایتی و ناتوانی شخصی است.
با این حال در طرحواره رهاشدگی مسئله اصلی «از دست دادن دیگری» است
در طرحواره رهاشدگی، نگرانی اصلی از دست دادن رابطه، ترک شدن یا ناپایداری حضور دیگران است. فرد از این می ترسد که افراد مهم زندگی اش بروند، سرد شوند یا دیگر در دسترس نباشند. پس ریشه ترس در نبود دیگری است، نه ناتوانی شخصی.
طرحواره وابستگی اگر درمان نشود چه پیامدهایی دارد؟
همیشه در ویکی روان تاکید داریم اگر با اختلال یا طرحواره ای ناخواسته در خود روبرو هستید باید برای درمان اقدام کنید، در غیراینصورت زمینه ساز اختلالات جدی تری می شوید که در ادامه به آنها می پردازیم:
1- کاهش استقلال فردی در بزرگسالی
وقتی طرحواره وابستگی درمان نشود، فرد در بزرگسالی هم در نقش وابسته باقی می ماند. تصمیم های ساده و مهم زندگی به دیگران سپرده می شود. این وضعیت احساس اختیار و مالکیت بر زندگی را کاهش می دهد.
2- وابستگی ناسالم در روابط خانوادگی و عاطفی
این طرحواره رابطه ها را به سمت چسبندگی، ترس و نیاز دائمی می برد.
فرد مبتلا به جای ارتباط بالغ، دنبال تکیه گاه کامل می گردد. چنین رابطه ای برای هر دو طرف فشار روانی ایجاد می کند.
3- افزایش نگرانی، اضطراب و ترس از تصمیم گیری
هرچه فرد کمتر تصمیم بگیرد، تصمیم گیری برایش ترسناک تر می شود. ذهن او تجربه کافی برای اعتماد به خود جمع نمی کند.
نتیجه، افزایش نشانه های اضطراب در موقعیت های انتخاب و مسئولیت است.
4- فرسوده کردن اطرافیان به دلیل نیازهای افراطی به حمایت دیدن
اطرافیان در ابتدا با محبت کمک می کنند، اما وقتی نیاز به حمایت پایان نداشته باشد، خسته می شوند. آن ها احساس می کنند بار زندگی فرد وابسته روی دوششان افتاده است. این فرسودگی به دلخوری و فاصله گرفتن منجر می شود.
5- از دست دادن فرصت های شغلی، تحصیلی و شخصی
فرصت ها به کسانی نزدیک می شوند که اقدام می کنند. فرد وابسته به دلیل تردید، ترس و نیاز به تایید، بسیاری از مسیرها را شروع نمی کند.
به همین دلیل استعدادهایش کمتر به نتیجه واقعی می رسند.
6- تکرار انتخاب های اشتباه به دلیل ناتوانی در نه گفتن
وقتی فرد از تنها ماندن یا از دست دادن حمایت می ترسد، نه گفتن برایش سخت می شود. او با خواسته هایی موافقت می کند که به ضررش است. این الگو باعث تکرار رابطه ها و تصمیم های اشتباه می شود.
پیشنهاد می کنیم مقاله چطور نه بگوییم را حتما در ویکی روان مطالعه کنید، می تواند دیدتان نسبت به این توانایی را تغییر دهد.
چطور بفهمیم طرحواره وابستگی داریم یا نه؟
بالاتر درباره نشانه های ابتلا به طرحواره درماندگی توضیح دادیم با این حال نیاز است درباره روش های تشخیص در خودمان هم بحث کنیم.
استفاده از پرسش های خودارزیابی
تجربه می گوید خودارزیابی به تشخیص قطعی منجر نمی شود، اما نشانه های مهم را روشن می کند.
اگر در تصمیم گیری های روزمره به شدت به دیگران تکیه می کنید، از استقلال می ترسید و بدون تایید اطرافیان احساس ناتوانی دارید، لازم است این الگو را جدی بگیرید.
برای تصمیم های ساده به تایید دیگران نیاز دارید؟
| پاسخ درونی و بدون سانسور | نفسیر این احساس |
|---|---|
| بدون تایید آرام نمی شوم. | وابستگی به اطمینان بیرونی |
| چند بار نظر دیگران را می پرسم. | ضعف اعتماد به تصمیم شخصی |
| از انتخاب خودم می ترسم. | ترس از مسئولیت تصمیم |
آیا از تنها انجام دادن کارها می ترسید؟
| در چه موقعیتی؟ | نشانه وابستگی |
|---|---|
| کار اداری | نیاز به همراه دارم |
| تصمیم مالی | می ترسم اشتباه کنم |
| شروع مسیر جدید | احساس درماندگی وجودم و میگیره. |
فکر می کنید بدون کمک دیگران شکست می خورید؟
| باورهای مرتبط | اثر رفتاری این باور چیست؟ |
|---|---|
| من تنها موفق نمی شوم. | درخواست افراطی کمک از دیگران |
| دیگران بهتر می دانند. | واگذاری تصمیم به اطرافیان |
| مسئولیت برای من سنگین است. | بی میلی به رشد و ترقی در تمام جنبه ها |
آیا مستقل بودن دیگران برای شما جذاب است؟ حستان نسبت به استقلال چیست؟
| عکس العمل شما چیست؟ | پیام درونی |
|---|---|
| افراد مستقل را تحسین می کنم | میل به رشد وجود دارد |
| ترس از مستقل شدن دارم. | طرحواره فعال است |
| از اقدام کردن عقب نشینی می کنم | اضطراب قوی تر از انگیزه شده است |
بهترین راه های درمان طرحواره وابستگی
روانشناسی راهکارهای عملی بسیاری برای رهایی از این طرحواره پیشنهاد می کند که اگر مستمر و با تمرکز پیگیری شوند نتیجه بخش خواهند بود. همراهی با متخصص روانشناس می تواند روند درمان طرحواره وابستگی را تسریع ببخشد.
1- استفاده از طرحواره درمانی برای درمان تله وابستگی
طرحواره درمانی کمک می کند فرد ریشه وابستگی را بشناسد، نه اینکه فقط رفتارهای ظاهری را کنترل کند.
در این رویکرد، باور «من نمی توانم» بررسی و بازسازی می شود. هدف درمان این است که فرد به تدریج نقش بالغ، توانمند و تصمیم گیرنده را در زندگی خود فعال کند.
2- باورهای بنیادین درباره ناتوانی باید شناسایی شوند
درمان از جایی شروع می شود که فرد باورهای عمیق خود را ببیند.
تکرار جمله هایی مثل «من از پسش برنمی آیم» یا «بدون کمک خراب می کنم» باید از حالت حقیقت مطلق خارج شوند. وقتی باور دیده شود، امکان تغییر آن فراهم می شود.
رویکردهای درمانی نوین کمک می کنند ریشه این افکار تکرار شونده در خود را شناسایی کرده و برای درمان اقدام کنید.
3- استفاده از تجربه های دوران کودکی
بخش مهمی از درمان طرحواره درماندگی به تجربه های کودکی مربوط است.
مشاور روانشناس کمک می کند فرد بفهمد چه پیام هایی درباره ناتوانی دریافت کرده و چطور همان پیام ها را هنوز با خود حمل می کند. این بازسازی، فشار شرم و سرزنش را کم می کند.
4- تقویت بالغ سالم در طرحواره درمانی
نقش بالغ سالم در افراد مبتلا باید رشد کند و برجسته تر شود.
بالغ سالم بخشی از شخصیت است که تصمیم می گیرد، حمایت می کند، واقع بین است و از کودک آسیب دیده مراقبت می کند. در درمان، این بخش تقویت می شود تا فرد به جای پناه بردن دائمی به دیگران، از درون خودش هدایت بگیرد.
5- تمرین تصمیم گیری مستقل در زندگی روزمره
درمان طرحواره وابستگی فقط در جلسه اتفاق نمی افتد و فرد باید تکنیک های آن را در تمام جنبه های زندگی اجرا کند.
فرد باید در زندگی واقعی تصمیم های کوچک و قابل مدیریت بگیرد. هر تصمیم مستقل، حتی ساده، پیام تازه ای به ذهن می دهد: «من می توانم انتخاب کنم و پیامدش را بپذیرم».
6- مواجهه تدریجی با مسئولیت های فردی
استقلال با پرتاب شدن ناگهانی به مسئولیت های بزرگ ساخته نمی شود. فرد باید قدم به قدم با کارهای مستقل روبه رو شود.
این مواجهه تدریجی باعث می شود اضطراب کاهش یابد و حس توانمندی جای ترس را بگیرد.
7- روی ترس از شکست و اشتباه کردن کار کنید
گفتیم تحقیر شدن در دوران کودکی می تواند دلیل بروز طرحواره وابستگی در فرد باشد، به همین دلیل باید روی شکست ها و تحقیر شدن های دوران کودکی به خوبی کار کنید.
فرد وابسته باید یاد بگیرد اشتباه کردن نشانه بی کفایتی نیست.
نباید خود را سرزنش کنید، اشتباه کردن همیشه رخ می دهد و بخشی از مسیر رشد ما است.
8- باید مرزبندی سالم در روابط را یاد بگیرید
مرزبندی یعنی فرد بتواند بین حمایت گرفتن و وابسته شدن تفاوت بگذارد.
در روند درمان طرحواره وابستگی، فرد یاد می گیرد:
- نه بگوید
- نظر شخصی داشته باشد و آن را بیان کند
- و مسئولیت احساسات دیگران را به دوش نکشد.
یادتان باشد داشتن مرز سالم، رابطه را هم امن تر و هم بالغ تر می کند.
9- از تصمیم های کوچک شروع کنید
برای غذا، خرید، زمان بندی روزانه و برنامه آخر هفته به تنهایی تصمیم بگیرید. یادتان باشد همین کارهای ساده تغییرات زیاد ایجاد می کنند.
10- فهرستی از توانایی های خود را بنویسید
مهارت ها، موفقیت ها و کارهایی را که قبلا انجام داده اید روی کاغذ بیاورید. هر چیزی که بوده است، از دوران کودکی تا الان. نیاز نیست ریزبین باشید، هر چیزی به ذهنتان می رسد را مرور و یادداشت کنید.
11- قبل از کمک خواستن، تمام تلاش تان را انجام دهید
اول خودتان یک قدم بردارید، بعد برای اصلاح یا تکمیل از دیگران نظر بگیرید.
باید به مرور برای ایجاد استقلال تلاش کنید، کمک خواستن بد نیست، اما قبل از درخواست باید تلاش خود را کرده باشید.
12- تحمل اضطراب را تمرین کنید
وقتی تنها تصمیم می گیرید، اضطراب را فوری با تایید گرفتن خاموش نکنید. بد نیست نگاهی به مقاله چطور اضطراب را درمان کنیم در ویکی روان بیندازید.
13- اشتباه کردن را بخشی از رشد بدانید
هر اشتباه را بررسی کنید و از آن یک نکته عملی برای تصمیم بعدی بردارید. نباید به خود انگ بزنید، همه اشتباه می کنند، اما قضاوت در ذهنتان رخ می دهد. برای خود ارزش قائل باشید.
14- با افراد کنترل گر رابطه نداشته باشید
روابطی را که استقلال شما را کم می کنند مدیریت کرده و به مرور کم کنید. یکی از ویژگی های افراد سمی این است که حال روانتان را بد می کنند و استقلال و عزت نفس را از شما می گیرند.
15- مسئولیت های کوچک را بپذیرید
کارهای ثابت هفتگی برای خود انتخاب کنید و بدون واگذاری به دیگران انجام دهید. در انجام آنها نظم داشته باشید.
16- پیشرفت های خود را ثبت کنید
هر گاه مستقل تصمیم گرفتید و کاری را به تنهایی انجام دادیم آن را بنویسید تا ذهن شما شواهد تازه از درمان ببیند. این بهترین راه برای افزایش عزت نفس شماست.
چطور با فرد مبتلا به طرحواره وابستگی رفتار کنیم؟
رفتار شما با این افراد تاثیرگذارتر از چیزی است که فکر می کنید. آنها به راحتی تحت تاثیر واکنش اطرافیان و عزیزان به درخواست کمک خود قرار می گیرند، پس نیاز است از تکنیک های زیر برای رفتار با افراد مبتلا به طرحواره وابستگی استفاده کنید.
1- حمایت کردن بدون تشدید احساس وابستگی در آنها
حمایت سالم یعنی کنار فرد مبتلا به نشانه های این طرحواره باشید، اما جای او زندگی نکنید. به جای تصمیم گرفتن برای او، کمک کنید گزینه ها را ببیند و خودش انتخاب کند. این نوع حمایت، احساس امنیت می دهد و همزمان استقلال را تقویت می کند.
2- تشویق فرد به تصمیم گیری های مستقل
برای فرد وابسته تصمیم های کوچک و قابل اجرا پیشنهاد کنید. وقتی تصمیم گرفت، به جای اصلاح فوری، تلاشش را ببینید. تشویق درست باعث می شود ذهن او تجربه موفقیت مستقل را ثبت کند.
3- از کنترل گری و نجات دادن دائمی او پرهیز کنید
نجات دادن دائمی افراد وابسته در ظاهر محبت کردن است، اما در عمل پیام ناتوانی به او منتقل می کند.
وقتی همیشه به موضوع مورد نظر او وارد شوید و مشکل را حل کنید، فرد یاد نمی گیرد از توان خودش استفاده کند. کمک باید به رشد منجر شود، نه تکرار وابستگی.
4- برای کسب تجربه موفقیت های کوچک به او کمک کنید
موفقیت های کوچک پایه اعتماد به نفس واقعی در همه افراد هستند.
فرد وابسته نیاز دارد کارهایی را خودش انجام دهد و نتیجه بگیرد توانایی انجام آنها را دارد. همین تجربه های کوچک، کم کم تصویر ذهنی او از خودش را تغییر می دهند.
5- تعیین مرزهای سالم در رابطه
داشتن مرز سالم یعنی روشن کنید چه کمکی به او می دهید و چه مسئولیتی با خود فرد است. داشتن این مرزهای مشخص از فرسودگی شما جلوگیری می کنند و به فرد وابسته هم فرصت رشد می دهند. رابطه بدون مرز، هم وابستگی را شدیدتر می کند و هم صمیمیت را فرسوده می سازد.
چه رفتارهایی طرحواره وابستگی را شدیدتر می کند؟
موارد زیر شدت ابتلا به طرحواره درماندگی را افزایش می دهند:
- تصمیم گرفتن دائمی به جای فرد
- سرزنش کردن ناتوانی هایش
- ترساندن او از اشتباه
- و در دسترس بودن بی حد
وابستگی را شدیدتر می کند.
فرد وابسته به حمایت نیاز دارد، اما حمایتی که او را به سمت اقدام مستقل ببرد. بهترین کمک این است که کنارش بمانید، نه اینکه جای او راه بروید.
ویکی روان چه پیشنهادی برای شما دارد؟
این وابستگی معمولا از ضعف واقعی نمی آید، بلکه از باوری قدیمی می آید که در ذهن فرد جا افتاده است: «من به تنهایی کافی نیستم».
طرحواره وابستگی قابل درمان است، به شرطی که فرد آن را فقط به عنوان بخشی از شخصیت خود نپذیرد و برای رهایی اقدام انجام دهد.
با شناخت ریشه های این الگو، تمرین هایی که بالاتر توضیح دادیم، افزایش تحمل اضطراب تنهایی و کمک گرفتن از متخصص روانشناس، می توان کم کم از وابستگی ناسالم فاصله گرفت.
هدف درمان طرحواره وابستگی این نیست که فرد هیچ نیازی به دیگران نداشته باشد، بلکه یاد بگیرد رابطه سالم یعنی همراهی و حمایت، نه واگذار کردن اختیار زندگی به دیگران.
ویکی روان به عنوان سامانه سلامت روان، امکان برگزاری مشاوره تصویری با روانشناس از سراسر ایران و جهان را برای شما فراهم کرده است تا در حضور متخصص برای درمان طرحواره وابستگی و درماندگی اقدام کنید.
عالی بود. لطفا در مورد تمام طرحواره ها مطلب آماده کنید و اینطور کامل توضیح بدید. خیلی ممنون
سلامت باشید.
از قبل تهیه شده
کلیک کنید
عذر میخوام منظورم شرح تک تک طرحواره ها هر کدوم در مطلبی جدا و کامل هست