اختلال جنون آتش افروزی یا پیرومانیا چیست؟
درمان جنون آتش افروزی چطور انجام می شود؟
جنون آتش افروزی یا اختلال آتش افروزی یا همان پیرومانیا (Pyromania) فقط علاقه داشتن به شعله آتش، روشن کردن آتش در طبیعت یا یک کنجکاوی کودکانه نیست. این اختلال زمانی مطرح می شود که فرد به صورت تکراری، عمدی و با کشش درونی شدید سراغ آتش افروزی می رود، قبل از آن تنش یا هیجان زیادی دارد و بعد از روشن کردن آتش احساس لذت، آرامش یا رهایی می کند. در روانشناسی، این موضوع زیر مجموعه اختلالات کنترل تکانه بررسی می شود، نه صرفا یک عادت عجیب یا رفتار شیطنت آمیز.
یادتان باشد کسی که از دیدن شمع، آتش کمپ یا شعله بخاری خوشش می آید بیمار نیست. اما اگر میل به آتش به رفتار تکراری، پنهان کاری، خطر برای خود یا دیگران و ناتوانی در کنترل تبدیل شود، موضوع نیاز به ارزیابی تخصصی توسط روانشناس دارد. برای شناخت بهتر مسیر درمان و ارزیابی، مطالعه مطلب روان درمانی چیست و چه کمکی می کند؟ هم می تواند دید دقیق تری به شما دهد.
فهرست موضوعات بررسی شده
- جنون آتش افروزی چیست؟ (چرا نباید آن را با هر علاقه ای به آتش یکی دانست؟)
- علائم جنون آتش افروزی
- معیارهای تشخیص اختلال آتش افروزی چیست؟
- علت جنون آتش افروزی چیست و چه عواملی آن را تشدید می کنند؟
- جنون آتش افروزی در کودکان و نوجوانان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟
- تفاوت جنون آتش افروزی و خرابکاری چه تفاوت هایی دارند؟
- راه درمان جنون آتش افروزی چیست؟
- اگر مدام با خودم می گویم چرا دوست دارم آتش درست کنم، چه کار کنم؟
- جمع بندی، جنون آتش افروزی را باید جدی گرفت، اما نباید بی دلیل برچسب زد
- شاید برای شما هم سوال شده باشد که:
جنون آتش افروزی چیست؟ (چرا نباید آن را با هر علاقه ای به آتش یکی دانست؟)
با بخش مقاله های روانشناسی در ویکی روان همراه باشید.
جنون آتش افروزی به الگویی گفته می شود که در آن فرد بیش از یک بار، به شکل عمدی و هدفمند آتش روشن می کند و این رفتار بیشتر از یک میل درونی، کشش روانی یا کاهش تنش می آید.
در این اختلال، آتش معمولا نقش «پاداش روانی» پیدا می کند. یعنی فرد ممکن است قبل از آتش افروزی بی قرار، هیجان زده یا پرتنش باشد و بعد از آن احساس آرامش، رضایت یا تخلیه کند.
این نکته مهم است که آتش افروزی در اینجا با آتش زدن برای پول، انتقام، تهدید، اعتراض، خرابکاری یا پنهان کردن جرم فرق دارد.
در منابع تخصصی روانپزشکی هم تاکید شده که صرف آتش زدن، به تنهایی نشانه جنون آتش افروزی نیست و تشخیص نیازمند بررسی انگیزه، تکرار رفتار و وضعیت روانی فرد است.
برای مطالعه علمی تر می توانید به مقاله Fire Setting and the Impulse-Control Disorder of Pyromania رجوع کنید.
پس اگر کسی یک بار به خاطر بی احتیاطی آتش روشن کرده، اگر کودکی از روی ناآگاهی با کبریت بازی کرده یا اگر فردی برای گرم شدن در طبیعت آتش درست کرده، نمی توان گفت دچار بیماری علاقه به آتش زدن است.
موضوع آتش افروزی زمانی جدی می شود که یک الگوی تکراری، خطرناک و خارج از کنترل در فرد دیده شود.
تفاوت علاقه طبیعی به آتش با بیماری علاقه به آتش زدن چیست؟
بعضی افراد می پرسند:
- چرا دوست دارم آتش درست کنم؟
- دلیل میل شدیدم به آتش زدن چیست؟
این سوالات همیشه نگران کننده نیستند.
آتش برای انسان از قدیم با گرما، بقا، نور، جمع خانوادگی و حتی زیبایی همراه بوده است. خیلی ها از تماشای شعله شمع یا آتش کمپ حس آرامش می گیرند. این علاقه تا وقتی خطرناک، تکراری، وسواسی و خارج از کنترل نباشد، لزوما نشانه اختلال نیست.
اما وقتی علاقه به آتش با میل شدید به روشن کردن آتش، پنهان کاری، ناتوانی در توقف، لذت بعد از خطرآفرینی یا آسیب به اموال و افراد همراه شود، دیگر فقط کنجکاوی نیست. اینجا باید احتمال مشکل در کنترل تکانه بررسی شود.
آیا هر کسی که آتش روشن می کند دچار اختلال آتش افروزی است؟
خیر اینطور نیست!
روانشناسی می گوید هر کسی که آتش روشن می کند دچار اختلال آتش افروزی نیست. حتی هر فردی که از آتش خوشش می آید هم بیمار نیست.
تشخیص باید با بررسی دقیق انجام شود، چون آتش افروزی می تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از کنجکاوی کودکانه تا خشم، انتقام، رفتار ضد اجتماعی، مصرف مواد یا مشکلات شدید هیجانی.
اگر رفتار تکرار شوند است، فرد آن را پنهان می کند، بعد از آتش افروزی احساس رهایی دارد یا نمی تواند جلوی خود را بگیرد، بهتر است موضوع با یک مشاور روانشناس مطرح شود.
علائم جنون آتش افروزی
علائم جنون آتش افروزی فقط در آتش زدن و رفتار فرد خلاصه نمی شود. نشانه ها در سه سطح دیده می شوند:
- احساسات قبل از رفتار
- تجربه بعد از رفتار
- و درگیری ذهنی با آتش.
فرد مبتلا به جنون آتش افروزی ممکن است مدت ها قبل از آتش افروزی درباره آن فکر کند، وسایل آتش زا را نگه دارد، به محل های آتش سوزی توجه غیرمعمول نشان دهد یا با اخبار و تصاویر آتش سوزی بیش از حد درگیر شود.
قبلا در ویکی روان گفتیم که در اختلالات کنترل تکانه، مسئله اصلی این است که فرد می داند رفتار خطرناک است، اما در لحظه فشار درونی، توان توقف کافی ندارد.
سایت Cleveland Clinic در توضیح اختلالات کنترل تکانه، جنون آتش افروزی را وضعیتی می داند که فرد در برابر میل به روشن کردن آتش مقاومت کافی ندارد و معمولا قبل از رفتار تنش و بعد از آن رهایی تجربه می کند. منبع: Impulse Control Disorders.
نشانه های رایج جنون آتش افروزی می توانند شامل این موارد باشند:
- فکر مکرر درباره آتش، شعله، دود یا وسایل آتش زا
- بی قراری یا تنش قبل از روشن کردن آتش
- احساس لذت، آرامش یا رهایی بعد از آتش افروزی
- جذب شدن شدید به آتش نشانی، تجهیزات آتش، اخبار آتش سوزی یا محل حادثه
- تکرار رفتار، حتی وقتی فرد می داند ممکن است خطرناک یا غیرقانونی باشد
- انکار، پنهان کاری یا شرم بعد از رفتار
در ادامه بیشتر توضیح می دهیم:
۱. تنش، بی قراری یا هیجان شدید قبل از آتش افروزی
یکی از نشانه های مهم، افزایش تنش قبل از رفتار است. فرد ممکن است احساس کند درونش فشاری جمع شده و فقط با روشن کردن آتش آرام می شود.
این شبیه یک تصمیم منطقی و برنامه ریزی شده برای سود یا انتقام نیست، بیشتر شبیه تکانه ای است که آرام آرام قوی تر می شود.
برای فهم بهتر مفهوم تکانه، مقاله اختلال انفجاری متناوب و مشکل کنترل تکانه هم به این بحث نزدیک است و می تواند استفاده کنید.
۲. احساس لذت، آرامش یا رهایی بعد از روشن کردن آتش
در جنون آتش افروزی، فرد ممکن است بعد از روشن کردن آتش احساس تخلیه، آرامش یا رضایت کند. همین پاداش روانی باعث می شود چرخه رفتار دوباره تکرار شود. یعنی مغز یاد می گیرد که برای کم کردن تنش، سراغ یک رفتار خطرناک برود.
این بخش با آتش زدن عمدی برای هدف بیرونی فرق دارد. کسی که برای انتقام اموال دیگری را آتش می زند، ممکن است خشمگین باشد، اما انگیزه اصلی او تخریب یا انتقام است.
اما نکته اصلی این است که در جنون آتش افروزی، محور اصلی تنش درونی و رهایی بعد از عمل است.
۳. درگیری ذهنی با آتش، دود، شعله یا وسایل آتش زا
گاهی نشانه ها قبل از رفتار آشکار می شوند. مثلا فرد مدام درباره آتش حرف می زند، وسایل آتش زا جمع می کند، ویدئوهای آتش سوزی را دنبال می کند یا به محل حادثه نزدیک می شود.
البته هر علاقه ای به آتش نشانی یا تجهیزات ایمنی نشانه اختلال نیست. معیار مهم، شدت، تکرار، پنهان کاری و همراه شدن آن با رفتار خطرناک است.
اگر این درگیری ذهنی با اضطراب، بی قراری یا افکار مزاحم همراه است، خواندن مطلب علائم اضطراب در سنین مختلف هم می تواند کمک کند تصویر کامل تری از وضعیت هیجانی فرد داشته باشید.
معیارهای تشخیص اختلال آتش افروزی چیست؟
معیارهای تشخیص اختلال آتش افروزی باید با دقت بررسی شوند، چون اشتباه در این تشخیص می تواند هم برای فرد و هم برای خانواده آسیب زا باشد.
در DSM، جنون آتش افروزی در گروه اختلالات اخلالگرانه، کنترل تکانه و سلوک قرار می گیرد. انجمن روانپزشکی آمریکا هم این گروه را با دشواری در کنترل رفتار، خودکنترلی و تکانه ها توضیح می دهد. برگرفته از سایت: American Psychiatric Association.
به زبان ساده، برای اینکه تشخیص جنون آتش افروزی کامل شود، باید چند شرط کنار هم دیده شوند. یک رفتار تصادفی، یک تجربه کودکانه یا یک رفتار مجرمانه با انگیزه روشن، به تنهایی تشخیص جنون آتش افروزی نمی سازد.
| ملاک های بررسی | در جنون آتش افروزی | در رفتارهای دیگر |
|---|---|---|
| تکرار رفتار | آتش افروزی عمدی بیش از یک بار دیده می شود | ممکن است یک حادثه، شوخی یا رفتار موقعیتی باشد |
| انگیزه | تنش درونی، کشش روانی و رهایی بعد از رفتار برجسته است | ممکن است انتقام، پول، اعتراض، تهدید یا پنهان کردن جرم باشد |
| وضعیت هیجانی | قبل از رفتار بی قراری و بعد از آن آرامش دیده می شود | ممکن است خشم، سودجویی، فشار گروهی یا بی احتیاطی باشد |
| تشخیص نهایی | نیازمند ارزیابی روانشناختی یا روانپزشکی است | ممکن است بیشتر مسئله تربیتی، حقوقی، خانوادگی یا اجتماعی باشد |
۱. آتش افروزی باید عمدی و تکرار شونده باشد، نه یک اتفاق تصادفی
یک بار آتش زدن کاغذ، روشن کردن آتش در طبیعت یا حتی یک حادثه خطرناک ناشی از بی احتیاطی، برای تشخیص کافی نیست. در جنون آتش افروزی، رفتار تکرار می شود و معمولا فرد با وجود دانستن خطر، دوباره به سمت آن کشیده می شود.
همین تکرار است که موضوع را از کنجکاوی ساده جدا می کند. اگر کودک یا نوجوان چند بار با کبریت، فندک یا وسایل آتش زا بازی کرده، باید جدی گرفته شود، حتی اگر هنوز تشخیص اختلال مطرح نباشد.
در جلسات مشاوره با روانشناس کودک هم به والدین گفته می شود اینکه یک یا دوبار فرزندان اقدام به آتش افروزی می کند نشانه این اختلال نیست! بلکه افراد مبتلا همیشه میل شدید به انجام این کار دارند.
۲. فقدان انگیزه هایی مثل انتقام، پول، خرابکاری یا پنهان کردن جرم
برای تشخیص جنون آتش افروزی، باید انگیزه های بیرونی کنار گذاشته شوند. اگر فرد برای انتقام، دریافت بیمه، تخریب اموال، ترساندن دیگران، اعتراض سیاسی یا پنهان کردن جرم آتش روشن کرده باشد، این رفتار با جنون آتش افروزی یکی نیست.
این تفاوت از نظر بالینی و حقوقی مهم است و باید بررسی شود.
یک نفر ممکن است آتش زدن عمدی انجام دهد اما دچار اختلال آتش افروزی نباشد. برعکس، فردی که دچار اختلال است هم ممکن است درگیر پیامد قانونی شود، اما بررسی روانشناختی باید جداگانه انجام شود.
۳. بررسی اختلالات همراه قبل از تشخیص نهایی
گاهی رفتار آتش افروزی با مشکل دیگری بهتر توضیح داده می شود. برای همین قبل از تشخیص نهایی باید مواردی مثل مانیا، مصرف مواد، اختلال سلوک، اختلال شخصیت ضد اجتماعی، ناتوانی شناختی، افسردگی شدید، اضطراب شدید یا مشکلات رفتاری بررسی شوند.
مثلا نوجوانی که در چارچوب رفتارهای قانون شکنانه، درگیری، فرار از خانه و تخریب اموال آتش روشن می کند، ممکن است بیشتر نیاز به بررسی اختلال سلوک داشته باشد.
یا فردی که تحت تاثیر مواد رفتار خطرناک نشان می دهد، مسیر ارزیابی متفاوتی دارد. مقاله معنی اعتیاد و تاثیر آن بر رفتار در این زمینه خواندنی است.
علت جنون آتش افروزی چیست و چه عواملی آن را تشدید می کنند؟
علت جنون آتش افروزی معمولا یک عامل ساده و واحد نیست. در تجربه بالینی، چنین رفتارهایی اغلب از ترکیب آمادگی های زیستی، ضعف در تنظیم احساسات، تجربه های خانوادگی، هیجان خواهی، مشکلات رفتاری و گاهی اختلالات همراه شکل می گیرند. بنابراین گفتن اینکه «فقط برای جلب توجه است» یا «فقط تربیت بد بوده» ساده سازی خطرناکی است.
پژوهش ها نشان می دهند اختلالات کنترل تکانه با دشواری در مهار رفتارهای آسیب زا همراه هستند. در سایت NCBI درباره اختلالات کنترل تکانه هم به کمیاب بودن جنون آتش افروزی و اهمیت بررسی افتراقی اشاره شده است.
در سایت سلامت روان ویکی روان به خانواده ها می گوییم به جای پیدا کردن یک مقصر، دنبال الگو و دلیل این رفتارها بگردند:
- رفتار از چه زمانی شروع شده؟
- قبل از آن چه احساسی وجود دارد؟
- بعد از آن چه پاداشی تجربه می شود؟
- آیا نوعی از خشم، اضطراب، نوعی از افسردگی، مصرف مواد یا مشکلات خانوادگی هم دیده می شود؟
1. نقش تکانه، هیجان خواهی و ضعف در تنظیم احساسات
اینجا موضوع جدی تر می شود.
بعضی افراد وقتی هیجان یا فشار روانی بالا می رود، نمی توانند آن را به شیوه سالم تخلیه کنند.
در چنین شرایطی رفتارهای پرخطر، مثل آتش افروزی، دعوا، تخریب یا مصرف مواد ممکن است نقش تخلیه موقت پیدا کنند. این تخلیه موقت خطرناک است، چون بعد از مدتی رفتار را تقویت می کند.
برای درک بهتر تنظیم احساسات، مطالعه مطلب روش های کنترل خشم و عصبانیت در ویکی روان می تواند مکمل خوبی باشد.
2. تجربه های کودکی، نظارت ضعیف و الگوهای رفتاری خطرناک
در کودکان و نوجوانان، دسترسی آسان به فندک، کبریت، مواد آتش زا، نبود نظارت، دعوای خانوادگی، تنبیه شدید یا الگوهای پرخطر در محیط می تواند احتمال رفتارهای خطرناک را بیشتر کند. این به معنی سرزنش خانواده نیست، اما خانواده باید نقش فعال در ایمن سازی محیط داشته باشد.
اگر رفتار کودک با پرخاشگری، لجبازی شدید یا آسیب زدن به وسایل همراه است، مقاله دلایل پرخاشگری کودکان کمک می کند مسئله را گسترده تر ببینید.
3. ارتباط احتمالی با اختلال اضطراب، افسردگی، مصرف مواد و اختلالات رفتاری
جنون آتش افروزی ممکن است با اضطراب و استرس شدید، ابتلا به بیماری افسردگی، مصرف مواد، بیش فعالی، مشکلات رفتاری یا تکانشگری همراه شود.
گاهی فرد از آتش برای فرار از احساس تهی بودن، خشم، فشار روانی یا بی قراری استفاده می کند. این به معنی توجیه رفتار نیست، اما مسیر درمان را روشن تر می کند.
اگر نشانه های اضطراب یا افسردگی هم دیده می شود، بررسی مقاله های درمان اضطراب در روانشناسی و نشانه های افسردگی می تواند مفید باشد و ایده های بیشتری به شما بدهد.
جنون آتش افروزی در کودکان و نوجوانان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟
جنون آتش افروزی در کودکان و نوجوانان باید با احتیاط بیشتری بررسی شود، چون همیشه پای اختلال ساده در میان نیست و این رفتار ریشه در دیگر مشکلات آنها دارد.
کودکان ممکن است از روی کنجکاوی، تقلید، ناآگاهی از خطر یا هیجان، با کبریت و فندک بازی کنند. اما همین رفتار ساده هم می تواند بسیار خطرناک باشد و نباید با جمله «بچه است دیگر» نادیده گرفته شود.
اما در نوجوانان موضوع کمی از این هم پیچیده تر می شود.
فشار همسالان، نیاز به دیده شدن، خشم، تجربه قدرت، رفتارهای قانون شکنانه یا اختلالات رفتاری می توانند وارد ماجرا شوند. در بزرگسالان هم گاهی رفتار پنهان تر، برنامه ریزی شده تر و همراه با شرم یا انکار است.
در این جدول به مقایسه جنون آتش افروزی در این گروه های سنی می پردازیم:
| گروه های سنی | رفتارهای قابل مشاهده | نکته مهم برای خانواده |
|---|---|---|
| کودکان | بازی با کبریت، فندک، کاغذ یا وسایل کوچک | کنجکاوی ممکن است طبیعی باشد، اما خطر باید فوری مدیریت شود |
| نوجوانان | آتش روشن کردن گروهی، هیجان خواهی، پنهان کاری یا تخریب | باید فشار همسالان، خشم و عصلانیت ، اختلال سلوک و مصرف مواد بررسی شود |
| بزرگسالان | تکرار پنهانی، برنامه ریزی، انکار یا احساس شرم بعد از رفتار | ارزیابی تخصصی و بررسی اختلالات همراه ضروری تر است |
جنون آتش افروزی در کودکان، کنجکاوی یا زنگ خطر؟
کودک ممکن است با دیدن شعله کنجکاو شود، اما اگر چند بار به سراغ فندک و کبریت می رود، وسایل آتش زا را پنهان می کند یا بعد از تذکر دوباره رفتار را تکرار می کند، زنگ خطر روشن شده است.
در این شرایط اولین کار، ترساندن و تحقیر کودک نیست. اول محیط را ایمن کنید، بعد آرام و جدی درباره خطر صحبت کنید.
اگر کودک همزمان پرخاشگر، مضطرب، افسرده یا بیش فعال است، بررسی دقیق تر لازم می شود. برای شناخت نشانه های مرتبط، حتما مقاله بیش فعالی در کودکان و علائم افسردگی کودکان را در ویکی روان مطالعه کنید.
بررسی جنون آتش افروزی در نوجوانان
در نوجوانان و این رده سنی، آتش افروزی گاهی برای تجربه هیجان، اثبات شجاعت، جلب توجه دوستان یا تخلیه خشم انجام می شود.
این رفتار حتی اگر از جنون آتش افروزی نیاید، باز هم باید جدی گرفته شود چون می تواند زمینه خطراتی باشد. نوجوانی که چند رفتار پرخطر را با هم نشان می دهد، به مداخله زودهنگام نیاز دارد.
تصور کنید نوجوانی بعد از دعوا با خانواده، با دوستانش به پارک می رود و چند بار سطل زباله یا بوته خشک را آتش می زند!
اگر هدفش نمایش، تخریب یا عصبانیت باشد، تشخیص با جنون آتش افروزی فرق دارد، اما خطر همچنان جدی است. در این موضوع خواندن مطلب استرس نوجوانان و مدیریت آن می تواند زمینه هیجانی رفتار را روشن تر کند.
نشانه های جنون آتش افروزی در بزرگسالان چیست؟
نشانه های جنون آتش افروزی در بزرگسالان سخت تر قابل تشخیص است چون آنها آزادی بیشتری نسبت به کودکان و نوجوانان دارند.
فرد ممکن است رفتار را توجیه کند، آن را انکار کند یا فقط بعد از اتفاق احساس شرم نشان دهد. در برخی موارد حتی، فرد به اخبار آتش سوزی، تماشای شعله، تجهیزات آتش زا یا حضور در محل حادثه کشش غیرمعمول دارد.
در بزرگسالان، بررسی مسئولیت پذیری، سابقه مصرف مواد، اختلالات خلقی، شخصیت، اضطراب و سابقه قانونی اهمیت بیشتری دارد.
تفاوت جنون آتش افروزی و خرابکاری چه تفاوت هایی دارند؟
یکی از اشتباهات رایج این است که هر آتش زدن عمدی را جنون آتش افروزی بدانیم.
این برداشت دقیق نیست. تفاوت جنون آتش افروزی و آتش زدن عمدی در انگیزه، الگوی روانی و تجربه هیجانی فرد است. آتش زدن عمدی می تواند جرم باشد، اما همیشه به معنی اختلال روانی نیست.
از طرف دیگر، وجود انواع اختلال روانی هم به معنی بی خطر بودن رفتار نیست. آتش، با نیت هر کسی روشن شود، می تواند جان و مال انسان ها را تهدید کند. پس باید هم ایمنی جدی گرفته شود، هم تشخیص با دقت انجام شود.
تفاوت جنون آتش افروزی و خرابکاری
تفاوت جنون آتش افروزی و خرابکاری در هدف رفتار فرد مبتلا مشخص می شود. خرابکاری بیشتر با هدف آسیب زدن، انتقام، اعتراض، تخریب اموال یا ایجاد ترس انجام می شود. در این حالت، آتش ابزار رسیدن به یک هدف بیرونی است.
اما در جنون آتش افروزی، خود فرایند آتش و تجربه روانی آن برای فرد پاداش دهنده است. فرد ممکن است هدف مالی یا انتقامی نداشته باشد، ولی همچنان رفتار او خطرناک است و باید درمان و مدیریت شود.
تفاوت جنون آتش افروزی و آتش زدن عمدی
آتش زدن عمدی که به آن arson هم گفته می شود یک مفهوم حقوقی و رفتاری است.
یعنی فرد آگاهانه آتش روشن کرده و ممکن است به اموال، طبیعت یا جان دیگران آسیب زده باشد. اما pyromania یا جنون آتش افروزی یک موضوع روانشناختی است و زمانی مطرح می شود که معیارهای بالینی وجود داشته باشد.
مثال قابل درک از این موضوع
تصور کنید سه نفر آتش روشن کرده اند:
- کودک هفت ساله ای که از روی کنجکاوی گوشه کاغذ را با کبریت می سوزاند و از خطر آگاه نیست.
- فردی که برای انتقام از همسایه، وسیله ای را آتش می زند.
- فردی که بارها بدون منفعت بیرونی، قبل از آتش افروزی تنش شدید دارد و بعد از آن احساس آرامش می کند.
در مورد اول، آموزش، نظارت و ایمن سازی فوری لازم است. در مورد دوم، مسئله بیشتر حقوقی، خشم و رفتار آسیب زا است.
در مورد سوم، احتمال نیاز به ارزیابی بالینی جدی تر می شود. این تفاوت ها جلوی برچسب زدن اشتباه را می گیرند.
راه درمان جنون آتش افروزی چیست؟
درمان جنون آتش افروزی فقط با گفتن «دیگر این کار را نکن یا این کارها برای همه خطرناکه» ممکن نیست و نیاز دارد اصولی انجام شود.
چون اگر رفتار واقعا از جنس تکانه باشد، فرد ممکن است خودش هم از خطر آگاه باشد اما در لحظه نتواند میل را کنترل کند.
از دید روانشناسی درمان باید هم ایمنی را در اولویت بگذارد، هم محرک های روانی، خانوادگی و رفتاری را بررسی کند.
درمان معمولا با ارزیابی دقیق شروع می شود. متخصص روانشناس بررسی می کند که:
- رفتار از چه زمانی آغاز شده؟
- چند بار تکرار شده؟
- قبل و بعد از آن چه احساسی وجود دارد؟
- آیا مصرف مواد یا اختلالات همراه دیده می شود؟
- و خانواده چطور با موضوع برخورد کرده است؟
اگر علائم شدید خلقی، اختلال مانیا، روان پریشی، مصرف مواد یا خطر فوری وجود داشته باشد، ارجاع به مشاور روانپزشک هم ضروری می شود.
توصیه اصلی ما در ویکی روان این است: اول ایمنی، بعد گفتگوی آرام، بعد ارزیابی تخصصی.
اگر رفتار تکراری است یا خطر برای خود و دیگران وجود دارد، استفاده از مشاوره کودک و نوجوان برای سنین پایین تر می تواند کمک کند مسیر مداخله سریع تر و اصولی تر شود.
اما در ادامه توضیح می دهیم جنون آتش افروزی چطور درمان می شود/
۱. روان درمانی و آموزش کنترل تکانه
روان درمانی، به ویژه رویکردهای شناختی رفتاری، روی شناسایی محرک ها، توقف تکانه، تغییر فکرهای توجیه کننده و ساختن رفتار جایگزین کار می کند.
درمانگر به فرد کمک می کند بفهمد قبل از آتش افروزی چه اتفاقی در ذهن و بدنش می افتد و چطور می تواند زنجیره رفتار را زودتر قطع کند.
WebMD در توضیح درمان آتش افروزی جنون وار به نقش درمان شناختی رفتاری و مدیریت علائم همراه اشاره می کند و آن را بهترین رویکرد می داند.
۲. درمان مشکلات همراه مثل اضطراب، افسردگی، خشم یا مصرف مواد
آتش افروزی تنها مشکل نیست و این کار ریشه در مشکلات روانی دیگری دارد!
فرد ممکن است بیماری افسردگی، وسواس شدید، خشم کنترل نشده، اعتیاد به مصرف مواد یا مشکلات خانوادگی هم داشته باشد. اگر این ریشه ها درمان نشوند، رفتار خطرناک ممکن است دوباره از مسیر دیگری برگردد.
برای همین، درمان خوب فقط روی خاموش کردن رفتار تمرکز نمی کند. درمانگر باید بپرسد:
- فرد از چه احساسی فرار می کند؟
- چه چیزی قبل از رفتار او را تحریک می کند؟
- بعد از رفتار چه پاداشی می گیرد؟
- آیا خانواده ناخواسته این چرخه را تقویت می کند؟
در صورت وجود اضطراب جدی در این افراد، مشاوره آنلاین اضطرابمی تواند بخشی از برنامه درمان باشد.
۳. برنامه ایمنی برای خانواده، کودک یا نوجوان
خانواده نباید کودک یا نوجوان را با لقب های توهین آمیز صدا بزند، اما نباید رفتار را هم کوچک کند. ایمنی یعنی هم محبت داشته باشیم، هم حد و مرز محکم.
- فندک، کبریت، مواد آتش زا و اسپری های قابل اشتعال از دسترس خارج شوند.
- رفتار کودک یا نوجوان بدون تهدید و تحقیر بررسی شود.
- در خانه قانون روشن درباره آتش، کبریت و فندک گذاشته شود.
- اگر رفتار تکرار شده، موضوع فقط با نصیحت مدیریت نشود.
- در صورت خطر فوری برای خود، دیگران یا اموال، ارزیابی تخصصی به تعویق نیفتد.
توصیه ما در ویکی روان این است که اگر فرد تهدید کرده به خودش، دیگران، خانه، مدرسه یا محل کار آسیب می زند، یا وسایل آتش زا را آماده کرده و کنترل رفتار ممکن نیست، موضوع را جدی بگیرید و برای راهنمایی با پشتیبانی ویکی روان با شماره ۰۲۱۹۱۰۹۹۱۱۰ تماس بگیرید تا سریعا به مشاور روانشناس تلفنی وصل شوید.
اگر مدام با خودم می گویم چرا دوست دارم آتش درست کنم، چه کار کنم؟
اگر این سوال در ذهن شما تکرار می شود که چرا دوست دارم آتش درست کنم، بهتر است نه خودتان را بترسانید، نه موضوع را ساده بگیرید. اما نیاز است کمی دقیق تر به موضوع نگاه کنید.
اولین قدم این است که صادقانه فرق بین علاقه، کنجکاوی و ناتوانی در کنترل را بررسی کنید. خیلی ها از تماشای آتش خوششان می آید، اما همه میل به آتش افروزی ندارند.
از خودتان بپرسید:
- آیا این علاقه فقط در حد نگاه کردن به شعله شمع یا آتش کمپ است؟
- یا گاهی شما را به سمت رفتار خطرناک می کشاند؟
- آیا قبل از روشن کردن آتش بی قرار می شوید؟
- آیا بعد از آن آرام می شوید؟
- آیا تا حالا این کار را پنهانی انجام داده اید؟
پاسخ این سوال ها تشخیص قطعی اختلال نیست، اما به شما کمک می کند بفهمید موضوع چقدر جدی است. اگر هنوز نگران هستید، از متخصص روانشناس کمک بگیرید.
چه زمانی علاقه به آتش نیاز به پیگیری جدی دارد؟
اگر چند مورد از نشانه های زیر وجود دارد، بهتر است موضوع را با روانشناس مطرح کنید:
- میل به آتش روشن کردن تکرار می شود.
- قبل از رفتار تنش، هیجان یا بی قراری شدید دارید.
- بعد از روشن کردن آتش احساس آرامش یا لذت می کنید.
- رفتار را از خانواده یا اطرافیان پنهان می کنید.
- فندک، کبریت یا وسایل آتش زا را بی دلیل نگه می دارید.
- رفتار باعث آسیب مالی، ترس دیگران یا خطر جانی شده است.
- با وجود تصمیم به توقف، دوباره آن را انجام داده اید.
در این موقعیت، گرفتن کمک به معنی «دیوانه بودن» نیست. یعنی دارید قبل از آسیب جدی، مسئولانه رفتار می کنید. برای شروع می توانید از مشاوره فوری با روانشناس کمک بگیرید.
چه سوال هایی قبل از مراجعه از خودم بپرسم؟
قبل از مراجعه، این سوال ها را یادداشت کنید. لازم نیست جواب ها کامل و مرتب باشند، فقط صادقانه باشند:
- اولین بار چه زمانی به آتش افروزی یا روشن کردن آتش جذب شدم؟
- قبل از این رفتار معمولا چه احساسی دارم؟ خشم، اضطراب، تنهایی، هیجان یا بی حسی؟
- بعد از رفتار چه حسی پیدا می کنم؟ آرامش، پشیمانی، ترس یا لذت؟
- آیا این رفتار را پنهان کرده ام؟
- آیا تا حالا کسی یا چیزی آسیب دیده است؟
- آیا مصرف مواد، افسردگی، اضطراب یا مشکل خواب هم دارم؟
چه کارهایی را نباید انجام داد؟
خودتان را تست و امتحان نکنید. یعنی اصلا برای اینکه ببینید «می توانم کنترل کنم یا نه»، سراغ فندک، کبریت یا مواد آتش زا نروید. خانواده هم نباید کودک را تحقیر، تهدید یا مسخره کند. این کارها معمولا پنهان کاری را بیشتر می کند.
همچنین رفتار تکراری را با جمله هایی مثل «از سرش می افتد» نادیده نگیرید. اگر موضوع چند بار تکرار شده، مخصوصا در کودک یا نوجوان، ارزیابی تخصصی عاقلانه تر از صبر کردن است.
جمع بندی، جنون آتش افروزی را باید جدی گرفت، اما نباید بی دلیل برچسب زد
جنون آتش افروزی اختلالی است که با آتش افروزی عمدی و تکراری، تنش قبل از رفتار، احساس لذت یا رهایی بعد از آن و درگیری ذهنی با آتش شناخته می شود.
اما هر علاقه ای به آتش، هر بازی کودکانه با کبریت یا هر آتش زدن عمدی به معنی این اختلال نیست. تشخیص درست نیازمند بررسی انگیزه، تکرار رفتار، وضعیت هیجانی و اختلالات همراه است.
اگر رفتار تکراری و همیشگی است، خطر ایجاد کرده، فرد آن را پنهان می کند یا خانواده احساس می کند کنترل موقعیت سخت شده، بهتر است موضوع را عقب نیندازید.
همیشه یادتان باشد کمک گرفتن از متخصص نشانه ضعف نیست، نشانه مسئولیت پذیری است. ویکی روان می تواند مسیر ارزیابی، مشاوره و انتخاب متخصص مناسب را برای شما ساده تر کند.
اگر خطر آتش افروزی فوری است، فرد تهدید به آسیب کرده، وسایل آتش زا آماده کرده یا احتمال آسیب به خود و دیگران وجود دارد، موضوع را فوری جدی بگیرید و با پشتیبانی ویکی روان به شماره ۰۲۱۹۱۰۹۹۱۱۰ تماس بگیرید. اگر امکان حضور در کلینیک های روانشناسی را ندارید، مشاوره آنلاین با روانشناس می تواند گزینه ایده آلی باشد.
شاید برای شما هم سوال شده باشد که:
آیا جنون آتش افروزی همان دیوانگی است؟
آیا جنون آتش افروزی در کودکان قابل درمان است؟
آیا علاقه به تماشای آتش نشانه اختلال است؟
آیا کسی که آتش می زند حتما مجرم است؟
برای درمان جنون آتش افروزی باید به روانشناس مراجعه کنیم یا روانپزشک؟
