آیا با یک بار مصرف معتاد می شویم؟

افراد اغلب گمان می کنند که با مصرف یک باره دچار اعتیاد نمی شوند. اما این فرضیه اشتباه است؛ چراکه سیستم های روانی و فیزیولوژیکی بدن وارد چرخه مصرف این مواد می شوند و از آن ها تاثیرات زیادی را می پذیرند.

در سطح بین المللی نرخ بالای اعتیاد در سنین نوجوانی متاسفانه از مرز فاجعه نیز گذشته است و در این بین مصرف رو به رشد مواد مخدر و به ویژه تریاک در بین افراد بالغ ایرانی نیز آمار خطرناکی را از خود برجای گذاشته است. افراد اغلب برای اولین تست و تجربه مصرف مواد مخدر یا … هیجان زده اند اما همان اولین بار نیز تاثیرات مخرب زیادی بر عملکرد مغز دارد و می تواند سر آغاز وابستگی به مواد شود تا جایی که فرد برای کنترل علائم خماری ناشی از عدم مصرف نیازمند ترک اعتیاد در مراکز تخصصی باشد. ممکن است در اینجا برای ما سئوال پیش بیاید که اساسا چرا یک فرد معتاد می شود؟ آیا ویژگی های وجود دارد که باعث شود فرد را بعد از اولین مصرف بیشتر از سایر افراد مستعد اعتیاد کند.

مراحل شروع مصرف مواد اعتیاد زا

مصرف اولیه مواد اعتیاد زا نیز دارای مراحلی است:

• آشنایی: افراد در این مرحله از روش های های مختلفی نظیر دوستان، با مواد اعتیاد زا خاصی و نحوه مصرف آن ها آشنا می شوند.
• تردید: در مرحله دوم، افراد تلاش می کنند با میل و اشتیاق خود مبارزه کنند.
• بروز اعتیاد: در این مرحله، افراد دچار چرخه اعتیاد می شوند و به مصرف مجدد دست می زنند؛ باید در نظر داشت که امکان بروز اعتیاد حتی در مصرف یک باره نیز، امکان پذیر است.

کارکرد مغز پس از اولین مصرف الکل

الکل به عنوان یک ماده آرامش بخش عمل می کند و پس از ورود به بدن، بر گیرنده های گابا که در مغز و سایر یخش های عصبی بدن وجود دارند، تاثیر می گذارند. الکل در بخش گلوتامات سیستم های عصبی نیز تاثیر گذاشته و سبب کاهش فعالیت های مغزی و عصبی افراد می گردد. هیپوکامپ مغز نیز ممکن است تحت نفوذ الکل به ساختار خود، کوچک تر گردد و خطر زوال مغزی افزایش یابد.

تاثیر اولین مصرف گل بر مغز

مصرف گل متاسفانه رو به افزایش در بین نوجوانان است و پس از ورود به بدن با تاثیر گذاری بر گیرنده های کانابیوئیدی سیستم مغزی و تحریک نامناسب آن ها اثر محرک بر افراد می گذارد و در مواقع بسیاری سبب تغییر کارکرد های حیاتی مغزی در زمینه احساس و ادراک می شود. در برخی موارد مصرف اولیه، تجربه توهم و حمله های عصبی ناگواری گزارش شده است.

مصرف یکبار قرص های روانگردان چه تاثیری بر مغز میگذارد؟

در صورت مصرف قرص اکستازی می توان انتظار داشت سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین به طرز نامناسبی افزایش یابند و اثر تحریک پذیری شدید در فرد بروز پیدا کند که عملکرد مغزی را دستخوش تغییر ناهنجار کند. همچنین آسیب به ساختار سلول های مغزی در مصرف اکستازی دیده شده است. قرض LSD نیز با تغییر گذاری بر گیرنده های سروتونین و ارتباطات عصبی-حسی مغز، سبب بروز اختلالات حسی در مغز می گردد. برخی از این اختلالات تا مدت ها پس از ترک ماده مخدر اکستازی ادامه می یابد.

تریاک

با توجه به علم آمار، در حدود 8/2 از افراد بالا 15 سال دارای حداقل تجربه یک بار مصرف تریاک و یا مشتقات آن را دارند که می توان گفت یعنی حدود 2 میلیون نفر در ایران دارای اعتیاد به این ماده هستند. تریاک اثر آرامش بخش بر بدن می گذارد و آلکالوئید های فعال در آن به گیرنده ‌های مغزی متصل می شوند و نفوذ آن ها به بخش های مغزی سبب کاهش آستانه تحریک بذیری به شکل نامناسبی می شود و بدن حالت سرخوشی کاذب و آرامش لحظه ای را تجربه می کند.

تغییرات مغز و چالش های روانی ناشی از اعتیاد

همانطور که گفته شد مصرف مواد مخدر یا روانگردان و… حتی با یکبار امتحان کردن نیز می تواند اثرات مخربی بر کارکرد مغز فرد داشته باشد. در ادامه برخی از مهمترین اثرات مواد بر مغز و روان بررسی می شود.

1-اختلال در مدار پاداش مغز و ترشح دوپامین

مصرف اولیه مواد اعتیاد زا سبب ترشح غیر طبیعی دوپامین در مدار پاداش مغز افراد می گردد. این ترشح سبب افزایش لحظه ای شدید حس لذت و سرخوشی کاذب می شود، ولی در طولانی مدت فعالیت گیرنده‌ های دوپامین را نافص می کند. در نهایت می توان انتظار داشت که بر اثر نتیجه مصرف مواد نتایجی نظیرکاهش انگیزه، کاهش میزان لذت‌ بردن از فعالیت‌ های طبیعی و افزایش احساس وابستگی به ماده اعتیاد زا به منظور تجربه احساس خوب، بروز پیدا کند.

2-کاهش توان تصمیم گیری

با مصرف یک باره مواد اعتیاد زا، عملکرد قشر پیش پیشانی مغز مختل می‌ شود و بخش اصلی که مسئول قضاوت، برنامه ریزی و مدیریت رفتار است، دچار اشکال لحظه ای و حتی در برخی از موارد پایدار می شود. آسیب به این بخش سبب بروز خطر تصمیم ‌گیری‌ های بی برنامه، برون ارزیابی و در نهایت ضعف در مقاومت در برابر وسوسه مصرف مجدد، می گردد.

3-تغییر در توان حافظه و یادگیری

در اغلب موارد مصرف مواد اعتیاد زا، چه مصرف یک باره چه چند باره، می‌ تواند سبب تغییر ساختار بخش هیپوکامپ، بخش اصلی سازه حافظه، می شود. همچنین در نتیجه مصرف مواد اعتیاد زا مواردی نظیر افت تمرکز، اختلال در حافظه کوتاه‌ مدت و بروز سختی در یادگیری مهارت ‌های جدید، می گردد.

4-افزایش اضطراب و نوسانات خلقی

مصرف مواد اعتیاد زا با ایجاد اختلال در تعادل کارکرد انتقال‌ دهنده‌ های عصبی، سبب بی‌ثباتی در خلق، بروز اضطراب، کاهش آستانه تحریک ‌پذیری و حتی فراهم سازی زمینه افسردگی می گردد. همچنین بعد از پایان اثر ماده، بدن و ذهن با افت شدید شیمیایی مغز مواجه می شوند که سبب افزایش حس بی ‌قراری و احساس نیاز شدید به مصرف دوباره می ‌گردد.

معیارهای تاثیر گذار در شروع مصرف مواد اعتیاد زا

متاسفانه افراد از هر جنس، سن و توان مالی احتمال مصرف اولیه به ماده اعتیاد زا را دارند؛ در این بین عللی در ابعاد مختلف سبب مصرف اولیه مواد اعتیاد زا می شوند که این ابعاد عبارتند از:

• وجود سابقه اعتیاد در خانواده، عدم تربیت مناسب در خانواده، عدم وجود دوست مناسب، وجود دوستان نامناسب و نزدیکی به فروشنده های مواد.
• تردد مرتب در مکان های توزیع مواد، وجود مکان مشترک مانند محل کار و یا خانه با فروشنگان مواد و همسایگی با مصرف کنندگان مواد.
• اوقات پس از انجام کار و فعالیت های روزانه، اوقات بیکاری، اوقات استرس زا، اوقات مناسبتی، اوقات تعطیلی.
• دسترسی به رسانه های تبلیغی مواد، وجود منبع مالی و وجود وسایل شایع مصرف مواد.
• زمینه های ارثی، خستگی، ترس، اضطراب، افسردگی، عصبانیت و برانگیختگی جنسی.

دلایل روانی تمایل به اولین مصرف مواد اعتیاد آور

به نظر می رسد علاقه به تجربه احساس لذت، سبب سوق دادن افراد به تجربه اولیه مصرف مواد اعتیاد زا می شود. مصرف اولیه موادی نظیر گل و قرص های اکستازی، سبب بروز احساس سرخوشی و اعتماد به نفس می گردد. همچنین مصرف تریاک احساس در کنار احساس لذت، حس رضایتمندی و آرامش لحظه ای را برای فرد به همراه می آورد.

در ادامه برخی از رایج ترین دلایل شروع مصرف در افراد مختلف عبارتند از:

1-احساس قدرتمندی

افرادی که از اضطراب اجتماعی یا اختلالات مرتبط با تنش های خلقی و عاطفی رنج می برند به منظور کاهش این احساس اغلب به سمت تجربه مصرف موادی نظیر الکل، گل و تریاک علاقه نشان می دهند چراکه فکر می کنند مصرف این مواد سبب کاهش فشارهای روانی می شود و بر اثر کاهش آن ها، این افراد احساس قدرتمندی نسبت به خود تجربه می کنند.

2-بهبود عملکرد های روانی، ذهنی و بدنی

به نظر می رسد برخی از افرادی که به دنبال تقویت و بهبود توان ذهنی، بدنی و روانی خود در فعالیت های خاصی هستند، میل زیادی به تجربه مصرف موادی نظیر تریاک و قرص های اعتیاد زا از خود نشان می دهند. فشار آزار دهنده ای که برخی افراد برای بهبود شیمیایی یا عملکرد ورزشی، جنسی، ذهنی، عاطفی و..، خود احساس می کنند، نقش اصلی را در تمایل افراد به مصرف یک باره و اولیه مواد اعتیاد زا بازی می کند.

3-تفکر نیاز به هم رنگ جماعت شدن

حس نیاز به تایید شدن از سمت دیگران اغلب سبب بروز این فکر در افراد می شود که باید هم رنگ جماعت شد و در این زمینه، مصرف اولیه مواد اعتیاد زا از شایع ترین این رفتار هاست؛ متاسفانه افراد نوجوان در این بحث آسیب پذیرتر هستند و به احتمال بیش تری دست به مصرف اولیه مواد اعتیاد زا می شوند.

4-سایر علل اولین تست مواد

اصلی ترین مولفه های مصرف اولیه مواد اعتیاد زا عبارتند از:

• سختی و یا آسانی دسترسی به مواد اعتیاد زا
• قیمت و مدل های توزیع مواد اعتیاد زا
• عنصر مرکزی خانواده
• فشار همسالان، شرایط کاری و موقعیت های تحصیلی
• قوانین و فرهنگی های حاکم بر هر جامعه

عوارض تنها یک بار مصرف مواد

اعتیاد را نباید شوخی گرفت؛ متاسفانه طبق آمار اساسی نه تنها چرخه اعتیاد کاهش نیافته است بلکه می توان گفت بطور میانگین روزانه در حدود 70 نفر وارد این چرخه نامناسب می شوند و حدود 8 نفر بر اثر سوء مصرف مواد اعتیاد زا و اوردوز ناشی از مصرف موادی نظیر تریاک و شیشه، جان خود را از دست می دهند.

عوارض مصرف مواد اعتیاد زا حتی برای یک بار

• تاثیر مصرف یک باره مواد اعتیاد زا بر روان: اعتیاد با بروز مشکلات ذهنی و روانی رابطه دارد، هرچند این ارتباط جهت مشخص ندارد؛ بطور مثال بیمارانی که از اختلالات رفتاری یا اضطراب رنج می ‌برند، 2 برابر دیگران در معرض خطر امصرف مواد قرار می گیرند و در مقابل افرادی که دست به مصرف مواد می زنند، در حدود 2 برابر بقیه درگیر اختلالات رفتاری و اضطراب هستند. مواردی نظیر حمله های عصبی و اختلال در خواب نیز می توانند در اثر مصرف مواد اعتیاد زا رخ دهند. بروز تکانه های شک و نشانه های پارانویا نیز از جمله موارد گزارش شده در افراد پس از مصرف نخست موادب نظیر الکل و گل است. مصرف نخست قرص های مخدر نیز می توامند خطر بروز اوردوز و انجام کار های خطرسازی نظیر پرش از ارتفاع را چندین برابر کند.
• تاثیر مصرف مواد اعتیاد زا بر جسم: بر خلاف باور عموم مصرف یک باره نیز می تواند سبب آسیب هایی به بدن گردد. تعدادی از بخش های بدن که تحت تاثیر این آسیب ها قرار می گیرند عبارتند از:
• قلب: خطر بروز انواع سکته های قلبی و عدم خون رسانی مناسب.
• مغز: خطر بروز سکته های مغزی و حتی مرگ مغزی.
• کلیه ها: افزایش نامناسب دمای بدن تحت تاثیر مصرف موا اعتیاد زا و خطر بروز جدی آسیب در کلیه‌ ها
• را تجربه کند. این افزایش مصرف فرد را در معرض خطر اوردوز و حتی مرگ قرار می‌دهد.

خطرات عمده مصرف مواد اعتیاد زا حتی برای یک بار

براساس گزارش سازمان ملل، ایران یکی از 5 کشور نخست مصرف کننده انواع مخدر های شناخته شده است! در واقع مصرف مواد اعتیاد زا را می توان مهم ترین آسیب اجتماعی امروزه ایران در نظر گرفت؛ متاسفانه طبق برآیند های رسمی 55 درصد از طلاق‌ ها، 65 درصد از موارد همسر آزاری ‌ها، 35 درصد از موارد کودک‌ آزاری ‌ها و 25 درصد از سرقت ‌ها، همگی به علت مصرف مواد اعتیاد زا رخ می دهند که در این بین مصرف های اولیه نیز در این محدوده قرار می گیرند. به نظر می رسد افرادی که مبادرت به مصرف اولیه الکل و گل می‌کنند به‌ طور معناداری درگیر فعالیت های ناهنجاری نظیر دزدی، تعرض، قتل غیر عمد و نزاع می شوند.

همچنین میانگین سنی افراد دارای حداقل مصرف یک باره مواد اعتیاد زا به حدود کم تر از 18 سال رسیده است و در واقع فاجعه اعتیاد در سنین نوجوانی نیز امری است که ایران سال هاست آن را رد کرده است. آمار دستگیر شدگان معتاد و مصرف کننده مواد اعتیاد زا، نشان می دهد که استان تهران با 13 هزار و 955 نفر، استان اصفهان با 6 هزار و 122 نفر و استان آذربایجان شرقی با 4 هزار و 434 نفر، بالا ترین آمار دستگیری در بحث سوء مصرف را دارند.